Pieter-Dirk Uys nog steeds groot typeur

,,Met het ter ziele gaan van de apartheid in Zuid-Afrika zijn veel kunstenaars hun onderwerp kwijt'', citeerde deze krant maandag uit een artikel van Okwui Enwezor, leider van de laatste Biënnale voor hedendaagse kunst in Johannesburg. Pieter-Dirk Uys, die voorheen met zijn satire door de mazen van de wet kroop en nu vrijuit kan spreken, heeft daar geen last van. Juist nu de verhoudingen in zijn land niet meer zwart-wit zijn, vindt hij de mikpunten van zijn spot in de nieuwe complicaties van de jonge democratie. In één zin, die hij in de mond legt van een zwarte achttienjarige, balt hij alles samen: ,,We vochten voor vrijheid – en alles wat we kregen, was democratie!''

Pieter-Dirk Uys, de fijnzinnige cabaretier uit Zuid-Afrika, maakt dezer dagen weer een korte tournee door Nederland. Zijn programma heet Dekaffirnated, naar het woord dat – blijkens een bericht uit de Johannesburg Star van 25 juni – in zijn land niet meer ongestraft kan worden gebruikt, ook niet in een context die naar de zeer recente geschiedenis verwijst. In een spitse scène maakt Uys duidelijk hoe frenetiek men daar nu tracht te ontkennen dat de zwarte meer dan drie eeuwen lang een kaffir was – sinds de Hollanders in 1652 met het schip de Drommedaris aanmeerden en zodoende de oorzaak werden van toiletten die alleen voor blanken waren.

Hij is een idealist gebleven, die in maart met een bus door het hele land trok om de bevolking op te roepen tot deelname aan de verkiezingen. Met een mengeling van ijdelheid en zelfspot vertelt hij hoe hij de apathie bestreed, die na één democratische regeringstermijn was ontstaan, en hoe onwennig veel mensen nog tegenover onze Westerse vanzelfsprekendheden staan. Dat een stem per definitie geheim is, bijvoorbeeld. Uys is een sympathiek verteller, die zo'n verhaal meer dan draaglijk maakt door te strooien met kleine, maar zeer veelzeggende grapjes.

Maar op zijn sterkst vind ik hem nog steeds als hij in compacte monologen de uiteenlopende stemmen van zijn landgenoten vertolkt: de blanke liberalen die zich voortdurend zorgen maken over wat de zwarten ergens van zullen vinden, de drogredenering van een politieman die een huiveringwekkende verklaring voor de Waarheidscommissie aflegt, de oude joodse vrouw die in 1947 uit Polen vluchtte en zich verantwoordt voor haar positie tijdens de apartheid, en natuurlijk zijn vilein veinzende creatie Evita Bezuidenhout die in Zuid-Afrika een ware heldin is geworden. Uys is en blijft een begenadigd typeur.

Voor een Europees publiek, dat na Mandela de belangstelling voor het land een beetje heeft verloren, heeft Dekaffirnated ook een bijpraat-functie. Er is nog meer dan genoeg over te vertellen. Zeker door Pieter-Dirk Uys, die bewijst dat hij zijn onderwerp nog lang niet kwijt is. Voor hem lijkt het nu pas echt te beginnen.

Voorstelling: Dekaffirnated, door Pieter-Dirk Uys. Gezien: 31/8 in Nieuwe de la Mar-theater, Amsterdam. Nederlandse tournee t/m 9/9. Inl. (020) 623 37 00.