Wantrouwen en hoop

Ingewikkeld, de positie van de hedendaagse Zuid-Afrikaanse kunst, schrijft Okwui Enwezor in de catalogus van de tentoonstelling <<Rewind>>Fast Forward.ZA. New work from South Africa in het Van Reekummuseum in Apeldoorn. Van buitenaf lijkt er geen vuiltje aan de lucht. Sinds de `coming out' van Zuid-Afrika bruist het van de belangstelling voor haar kunst en kunstenaars. Exposities hier, Biennales daar in eigen en buitenland. Maar ondertussen is er, volgens Enwezor, juist sprake van een crisissituatie. Met het ter ziele gaan van de apartheid zijn veel kunstenaars hun onderwerp kwijt.

Hij kan het weten. De artistiek directeur van de eerst volgende Documenta in Kassel is specialist in hedendaagse Afrikaanse kunst. Twee jaar geleden had hij de leiding van de tweede Biennale voor hedendaagse kunst van Johannesburg. In Apeldoorn is echter niet te zien wat hij bedoelt. De samenstelster van de tentoonstelling, kunsthistorica Bozzie Rabie - zelf een Zuid-Afrikaanse die al bijna dertig jaar in Nederland woont - houdt van geëngageerde kunst. Zij koos vooral voor kunstenaars die in hun werk ingaan op de huidige sociaal-maatschappelijke situatie of het recente verleden verwerken. En voor een aantal werken van voor 1995, het jaar dat Nelson Mandela president werd. De titel Nieuw werk uit Zuid-Afrika klopt dus eigenlijk niet. Kunst uit een veranderend Zuid-Afrika past beter.

Een hefboom sluit de toegang tot de tentoonstellingszalen af. Eenmaal daar voorbij betreed je een donkere zaal met projecties van een villa- en een krottenwijk, gezien vanuit de lucht. Twee enclaves, apart van elkaar. Vervolgens moet je dwars door een krot van golfplaat met een vloer van aangestampte rode aarde om bij de rest van de tentoonstelling te komen. Deze bijdrage van kunstenaar Bongi Dhlomo-Mautloa, zelf afkomstig uit een sloppenwijk, is behangen met foto's uit zijn omgeving: kleurrijke beelden van gewone mensen in een arme, rommelige buurt. Rabie toont contrasten tussen arm en rijk. Verhalen over slavenhandel, over proeven op mensen tijdens de apartheid, over geweld en segregatie tussen wit en zwart. Over wantrouwen en nieuwe hoop. Een animatiefilmpje van William Kentridge, de meestertekenaar-in-houtskool die sinds zijn deelneming aan documenta X wereldwijde bekendheid geniet, roept het geweld en de uitbuiting van het apartheidsbewind op.

Toch is <<Rewind>>Fast Forward.ZA. meer dan een documentaire tentoonstelling. De impact van de beelden is anders. Het filmpje van Kentridge gaat ook over gewelddadige regimes in het algemeen. De schokkerige, gefragmenteerde collages van Sam Nhlengethwa tonen de razzia's in de townships op een manier die je op televisie nooit zag. De verwarring, de chaos en de angst zijn voelbaar. En de mensen zijn individuen in plaats van anonieme wezens. De moeders-met-kind op de foto's van Zwelethu Mthethwa in hun schamele hutten van golfplaat, behangen met supermarktdozen en pagina's uit tijdschriften, zijn moderne madonna's met elk een volkomen verschillende uitstraling. Het `behang' dat zij kozen – glimlachende blondines uit afgedankte glossies of een patroon van lege pakken Knorr-soep – lijkt hun identiteit alleen maar te onderstrepen.

De tijd van de pamflettistische `protestkunst', die in dienst stond van de weerstand tegen de apartheid, is voorbij. Van de belerende zwarte kunst die daarna kwam – met boodschappen als `hoed je voor AIDS' en `sla je vrouw niet!' – heeft een deel van de Zuid-Afrikaanse kunstelite zijn buik inmiddels vol. Sommige kunstenaars die een plek ambiëren op het wereldpodium, nemen er nadrukkelijk afstand van; in het internationale kunstbedrijf is politiek pamflettisme immers niet bepaald populair.

Maar het kan heel goed anders zonder historische referenties of engagement uit het oog te verliezen, zoals deze tentoonstelling laat zien. Dat de expositie daarnaast bij vlagen ook een merkwaardig allegaartje is - er zijn ook Ndbele-kunst op doek, een aantal fraaie, uit oude blikjes vervaardigde speelgoedfiguurtjes en houten beelden van Noria Mabasa, die als vrouw breekt met de traditie dat uitsluitend mannen in hout mogen hakken – neem je voor lief. Dat is wel charmant, en leerzaam.

Tentoonstelling: <<Rewind>>Fast Forward. ZA. New work from South Africa. T/m 3/10. In Van Reekummuseum, Churchillplein 22, Apeldoorn. Open: di t/m vr 10-17 u.

    • Ineke Schwartz