Mozart gaf masterclass operacompositie

'Der Stein der Weisen' biedt twintig minuten 'nieuwe' Mozartmuziek en wellicht nog meer.

Dat het 'kattenduet' Nun liebes Weibchen.... Miau! Miau! na meer dan twee eeuwen nu definitief aan Wolfgang Amadeus Mozart kan worden toegeschreven, is meer dan musicologisch wereldnieuws. Het duet, waarin de betoverde Lubanara alleen nog miauwend kan antwoorden op de adoratie van haar man Lubano, is zeker ook een van de aansprekendste stukjes muziek die Mozart schreef.

Tot nu toe stond er in Mozarts oeuvrelijst een voorbehoud bij het kattenduet KV 592a. Het is afkomstig uit Der Stein der Weisen, een 'Singspiel', dat werd geschreven door een aantal componisten, onder wie Mozart. Onduidelijk was echter wie wat had gecomponeerd. Nog veel verrassender dan de vondst van in totaal zo'n twintig minuten 'nieuwe' Mozartmuziek in Der Stein der Weisen, is de vaststelling dat vier andere Weense componisten ook 'Mozartiaanse' muziek konden produceren.

Al die ontdekkingen zijn het gevolg van een - onder Mozartdeskundigen nog deels omstreden - studie van de Amerikaanse musicoloog David Buch van een manuscript van Der Stein der Weisen (De steen der wijzen). De muziek werd in 1945 in Duitsland door Russen in beslag genomen en pas in 1991 teruggegeven. Het werk kreeg vorig jaar een uitvoering in Boston, de cd-opname daarvan komt vrijdag in ons land uit en is een van de interessantste van de laatste jaren.

Der Stein der Weisen werd in 1790 vervaardigd door een 'collectief' van vijf componisten, onder wie Mozart. Maar de door Mozart gecomponeerde stukjes vallen niet echt op door een totaal ander kwaliteitsniveau. Alle muziek is erg 'Mozart-achtig' en zo lijkt het erop dat we met Der Stein der Weisen er een bijzonder soort 'Mozartopera' bij hebben.

Der Stein der Weisen (oder die Zauberinsel) is te beschouwen als een zó serieuze 'voorstudie' voor Mozarts Die Zauberflöte - een jaar later gecomponeerd - dat men zich bijna afvraagt waarom dat werk nog door Mozart geschreven werd. Die Zauberflöte, hoewel superieur aan Der Stein der Weisen, is gedeeltelijk meer van hetzelfde. Papageno's Ein Mädchen oder Weibchen bestond al in de vorm van Lubano's Den Mädchen trauet nicht zuviel, gecomponeerd door Johann Baptist Henneberg.

Het vermoeden dat er in Der Stein der Weisen muziek van Mozart voorkwam, bestond al langer. Maar pas de nu weer aan het licht gekomen kopie van de partituur, gaf daarover zekerheid. De kopiist vermeldde bij de meeste nummers wie de componist was: bij het 'kattenduet' en delen van de finale staat de naam Mozart.

De overige vier componisten van Der Stein der Weisen behoorden tot Mozarts vrienden- en kennissenkring. Ze waren tussen de 22 en 39 jaar en kort daarop later ook allemaal betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van Die Zauberflöte. In de eerste plaats was dat Emanuel Schikaneder, leider van het operagezelschap dat onder andere Der Stein der Weisen en Die Zauberflöte in Wenen op de planken bracht. Schikaneder was de librettist van beide opera's - alletwee gebaseerd op de sprookjesverzameling Dschinnistan - en vervulde in Die Zauberflöte de rol van Papageno. Hij bracht volkse, spectaculaire opera's, waarvoor hij almaar nieuwe opdrachten gaf.

De andere componisten van Der Stein der Weisen zijn Johann Baptist Henneberg, die de repetities en veel uitvoeringen van Die Zauberflöte leidde, Benedikt Schack, die de rol van Tamino zong, en Franz Xaver Gerl, de eerste Sarastro. Het merendeel van de muziek van Der Stein der Weisen wordt in het Hamburgse manuscript toegeschreven aan Henneberg, Schack en Gerl.

In Der Stein der Weisen hoort men niet alleen Mozartiaanse muziek, maar ook oudere Mozartmuziek. De grootste verrassing is de aan Henneberg toegeschreven ouverture. Die begint onmiskenbaar met een variant op de ouverture van Mozarts Don Giovanni uit 1787. Elders herinneren muziek en stijl erg aan Mozarts Die Entführung aus dem Serail (1782).

Verreweg de meeste citaten en stijlcitaten in Der Stein der Weisen doen echter denken aan Die Zauberflöte. Die opera heeft een gelijksoortig verhaal (op zoek naar levenswijsheid) en eenzelfde structuur met deels gesproken teksten. De personages Tamino en Pamina uit Die Zauberflöte heten in Der Stein der Weisen Nadir en Nadine. Papageno en Papagena zijn Lubano en Lubanara. De rol van Sarastro heet hier Sadik, de Koningin van de Nacht is in Der Stein der Weisen Eutifronte, de boze god van de onderwereld.

Die Zauberflöte werd echter pas een jaar later door Mozart gecomponeerd, luttele maanden voor zijn dood op 5 december 1791. Voor Die Zauberflöte citeerde Mozart her en der uit het eerste werk. Zo verschijnt het 'kattenduet' uit Der Stein der Weisen in nauwelijks veranderde vorm in de scène in Die Zauberflöte waarin de babbelzieke Papageno de mond wordt gesnoerd. Papageno kan dan in Die Zauberflöte alleen nog 'mm, mm' zingen. Het 'miau, miau' in Der Stein der Weisen is veel aardiger.

De vraag is of er in Der Stein der Weisen niet meer Mozart schuilt. De vrij letterlijke citaten uit zijn vroegere opera's duiden erop dat hij zijn 'medecomponisten' toestond daarvan vrijelijk gebruik te maken, zoals hij hen soms weer 'citeerde' in Die Zauberflöte. Maar een los bijeen gegraaid stel muzieknummers is Der Stein der Weisen allerminst. Dit is zeker geen jolige vermaak met Mozartfragmenten, zoals de pastiche in de film Amadeus. Der Stein der Weisen zit muzikaal zó hecht in elkaar, dat er duidelijk een masterplan met toonsoortrelaties en thema's aan ten grondslag ligt. Dat kan niet anders dan van Mozart zelf zijn.

Bekend is dat Mozart een hartelijke relatie had met Schack en 'voorstellen' deed voor diens muziek of die 'verbeterde'. Ook met Schikaneder had Mozart vriendschappelijke betrekkingen, waarbij waarschijnlijk van wederzijdse beïnvloeding sprake was. Schikaneder wist wat hij wilde en deed daarvoor ook muzikale suggesties. Het opera- atelier van Schikaneder functioneerde vast en zeker ook als een masterclass van de zeer ervaren operacomponist Mozart. De thematiek van de ouverture van het tweede deel, officieel niet aan Mozart toegeschreven, klinkt bijvoorbeeld als originele Mozart.

Der Stein der Weisen door Boston Baroque o.l.v. Martin Pearlman: vanaf 3/9. Telarc 80508 (2 cd). Bij de eerste 1000 ex. een derde cd met vergelijkingen met Die Zauberflöte.

    • Kasper Jansen