Z-Afrika vreest meer stakingen

Massale stakingen konden deze week nog geen doorbraak forceren in het verhitte loonconflict tussen de Zuid-Afrikaanse regering van president Mbeki en haar ambtenaren. Nieuwe arbeidsonrust ligt in het verschiet.

Regering in Pretoria biedt ambtenaren 6,3 procent, vakbeweging eist 7,3 procent

Zwaar weer deze week voor de Zuid-Afrikaanse regering van president Thabo Mbeki. Een massale ambtenarenstaking voor het afdwingen van loonsverhoging legde op dinsdag het onderwijs en andere delen van het openbare leven plat tijdens de ernstigste arbeidsonrust sinds de afschaffing van de apartheid. De storm is nog niet voorbij: regering en vakcentrales weigeren in te binden, zodat nieuwe stakingen worden verwacht. Een deel van het conflict speelt zich af in de `familiekring': de vakcentrale Cosatu en het ANC van Mbeki vormen met de communistische partij de zogeheten tripartiete alliantie.

Bonden in het onderwijs, de gezondheidszorg, de rechtsspraak en andere overheidssectoren met een totaal ledenaantal van 800.000, hadden opgeroepen tot de eendaagse staking, waaraan massaal gehoor werd gegeven. Inzet is loonsverhoging. Minister van openbare diensten, Geraldine Fraser-Moleketi biedt 6,3 procent, de bonden eisen 7,3 procent en geen van beide partijen bleek tot nu toe bereid tot het sluiten van een compromis.

Volgende week overleggen regering en bonden verder. Vakbondsleiders dreigen met een staking voor onbepaalde tijd als ze hun zin niet krijgen. Fraser-Moleketi zegt op haar beurt niet te zullen toegeven. ,,De eis van de bonden kost een extra 700 miljoen rand (een kleine 250 miljoen gulden) en dat geld is er gewoon niet', zo zei de minister gisteren. Ze herhaalde haar dreigement `geen werk, geen loon' voor cruciale sectoren van de samenleving en zei dat haar departement deze bepaling al aan het verrekenen is naar aanleiding van de staking.

Dinsdag trok ruim een half miljoen vakbondsleden de straat op om te protesteren tegen de loonpolitiek van de regering. Staatsscholen sloten de deuren, ziekenhuizen en rechtbanken draaiden op halve kracht, terwijl de ambtenaren luidkeels hun bezwaren tegen de twee maanden oude regering van Thabo Mbeki kenbaar maakten. Politieagenten en gevangenisbewaarders die aanvankelijk mee zouden doen, trokken zich op het laatste moment terug, om zoals hun bond zei `de ordehandhaving niet in gevaar te brengen'.

Ondanks de harde taal van de minister is het de vraag of ze de keiharde confrontatie zal kunnen winnen. De traditioneel toch al sterke vakbeweging in Zuid-Afrika kam deze week namelijk nog krachtiger uit de bus. Voor het eerst sloegen Cosatu, met hoofdzakelijk zwarte leden, en de overwegend blanke Federatie van Vakbonden van Zuid-Afrika de handen ineen voor een landelijke staking. Het gemeenschappelijk front maakte grote indruk. Het gaf in de straten van Johannesburg, Pretoria, Kaapstad en andere steden een beeld dat tot nu toe nog maar weinig was gezien: stakende zwarte en blanke vakbondsleden die met zijn allen de `toyi-toyi' dansten.

De werkonderbreking betekent een nieuw dieptepunt binnen de tripartiete alliantie, waarin ANC en Cosatu lijnrecht tegenover elkaar staan. De communistische partij (SACP), die niet direct in het parlement is vertegenwoordigd maar via het ANC, is verdeeld in een ANC en een Cosatu-vleugel.

De alliantie stamt uit de tijd van de apartheid, toen de gezamenlijke tegenstander, de blanke minderheidsregering, voldoende was om meningsverschillen te bedekken. Nu het ANC het sinds 1994 voor het zeggen heeft als verreweg de grootste partij komen de tegenstellingen naar voren. De huidige regering van president Mbeki voert evenals die van haar voorganger Mandela een strikt vrije-marktgericht beleid door. Zij probeert de rol van de overheid zoveel mogelijk terg te dringen via privatisering en afslanking.

Dat beleid is ten dele succesvol: er is een lichte economische groei, geprivatiseerde bedrijven opereren efficiënter van voorheen. Maar op de arbeidsmarkt boekte de regering tot nu weinig resultaat. De werkloosheid blijft extreem hoog, officieel 34 procent van de beroepsbevolking, met de aantekening dat veel `werklozen' in het informele circuit zitten als straatventers of kleine, niet geregistreerde ambachtslieden.

In Cosatu (Congres van Zuid-Afrikaanse Vakbonden), met 1,8 miljoen leden, bestaat nog veel aanhang voor het traditionele socialisme. Het beleid van de regering is de vakbondsbazen een gruwel. Zij bepleiten juist meer overheidsbemoeienis, nationalisering en hogere lonen voor allen.

Een denktank van de regering, de Human Sciences Research Council, schetste deze week overigens een somber beeld van de te verwachten werkgelegenheid. Het instituut verwacht dat tot 2003 netto 45.000 nieuwe banen zullen ontstaan, bij lange na niet genoeg om schoolverlaters op te vangen.