`De leer is volstrekt helder'

Donderdag moest bisschop Eijk zich tegenover het kapittel van Groningen verantwoorden over zijn collegedictaten. Maar veel katholieke geestelijken zijn het roerend met Eijk eens. Progressieve gelovigen houden hun hart vast.

Als het orgel de melodie van de negende symfonie van Beethoven inzet, staan de gelovigen van de Emmaüs-kerk in Groningen op en zingen. Tronen, banken, macht en statie, grof geschut, dwingelandij. Winst uit nood, eer over lijken - al die dingen gaan voorbij. Vervolgens lopen katholieken, gereformeerden en hervormden naar het altaar om te delen in het lichaam van Christus. Daarna schudt iedereen elkaar de hand.

,,Bij het inzetten van het lied had ik even het het gevoel dat we met z'n allen stonden te demonstreren'', zegt Lidy van Duijn, beleidsmedewerker van het Groninger dekenaat. ,,Dit gaan we de komende tijd vaker doen.'' Pastor Dirk ten Dam knikt. In de `gastdienst', een oecumenische viering die deze dag door de Emmaüs-parochie is verzorgd, heeft hij verschillende toespelingen gemaakt op de affaire rond bisschop Eijk. Ten Dam heeft gekozen voor Matthäus 16, waarin Jezus een angstig voorgevoel over het ,,vele lijden'' dat hem in Jeruzalem wacht van de zijde der ,,oudsten en overpriesters''. Daarna heeft hij gebeden voor ,,hen die door de kerk in de steek gelaten zijn''.

De katholieken van de oecumenische Emmaüs-parochie, goed verscholen in het groen van nieuwbouwwijk Lewenborg, zijn ongerust. Twee weken geleden publiceerde kerkhistoricus Ton van Schaik in weekblad Hervormd Nederland de collegedictaten die Wim Eijk in 1995 opstelde voor zijn colleges moraaltheologie aan het grootseminarie Rolduc in Kerkrade. Eijk noemt hierin homoseksualteit een ,,psychische neurose.'' Seks tussen homo's kan nooit meer zijn dan ,,wederzijdse zelfbevrediging''. Homo's moeten daarom worden doorverwezen naar een klinisch psycholoog, zo houdt Eijk de priesterstudenten van Rolduc voor.

Toen monseigneur W.J. Eijk midden in de vakantie plotseling werd benoemd als de opvolger van de overleden monseigneur Möller, voelden de gelovigen van de Emmaüsparochie zich overvallen. In de media lazen ze de conservatieve standpunten van hun nieuwe bisschop. Gemengde huwelijken mogen niet, leert Eijk. Seks mag alleen binnen het huwelijk, masturberen is uit den boze. En oecumenische avondmaalvieringen zoals al jaren in de Emmaüsparochie worden gevierd, zijn tegen de leer van de kerk. ,,Dit is zo zwart-wit, zo ongenuanceerd'', verzucht pastor Ten Dam. ,,Ik had gehoopt dat hij menselijker zou zijn'', zegt parochiaan Wil Rodenburg. ,,Ik denk dat we op deze manier afstevenen op een basisgemeente, los van het bisdom'', zegt Lidy van Duijn.

,,Als een katholieke bisschop onverbloemd uiteenzet wat de leer van de kerk is, dan voelen sommigen dat als een bedreiging'', zegt Jan Vries, rector van Rolduc. ,,Twintig jaar lang heeft men geprobeerd die leer weg te praten. In gedachten had men zich al een bepaalde vrijheid op ethisch gebied veroorloofd. En dan komt er ineens iemand die zegt dat dat niet zo is.'' Wat Eijk doceerde op zijn seminarie, ondersteunt de rector van harte. ,,Je kunt niet altijd de zachte pastorale toon aanslaan. Soms moet je zeggen: dit is niet in overeenstemming met de leer van de kerk.''

Conservatief wil rector Vries zich niet noemen. Hij omschrijft zichzelf als orthodox, recht in de leer. ,,Rolduc volgt de lijn van de `wereldkerk', niet meer en niet minder.'' Dat deze lijn steeds meer afwijkt van de maatschappelijke opvattingen van nu, deert de rector niet. ,,De ontwikkelingen gaan razendsnel, zoals in het euthanasie-debat. Daardoor ontstaat er een steeds grotere spanning tussen de maatschappij en de opvattingen van de katholieke kerk. Maar als je van een bepaalde waarheid overtuigd bent, dan moet je dat duidelijk zeggen.''

De dood van monseigneur Möller eerder dit jaar betekende het einde van een tijdperk. Gedurende de dertig jaar van zijn `bewind' had de zachtaardige Möller de kleine katholieke minderheid in de drie noordelijke provincies kunnen behoeden voor `polarisatie'. Oecumenische diensten, pastoraal werkers die de mis opdragen, priesters met vriendinnen - het kon allemaal nog in het bisdom Gronigen. Met het aanstellen van `rolducien' Eijk krijgt de noordelijke diaspora-diocees een geestelijk leider die representatiever is voor de katholieke clerus van de jaren negentig.

Rolduc werd in 1973 gesticht door de conservatieve bisschop Gijssen als antwoord op de teloorgang van de traditionele seminaries. Inmiddels heeft deze priesteropleiding `concurrentie' gekregen van het Sint-Janscentrum in Den Bosch, het Ariënskonvikt in Utrecht (verbonden aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht, KTU) en het instituut Vogelenzang in Haarlem. Bij de vier instituten studeren jaarlijks zo'n tien à twintig nieuwe priesters. Het merendeel van hen voelt zich, in tegenstelling tot hun collega's uit de jaren zestig, weer verwant met de boodschap van Rome.,,Men is rechter in de leer dan de vorige generatie'', zegt Jozef Issink, docent aan de KTU.

Pastoor Hans Bouman slaat de Katechismus van de katholieke kerk open. ,,Kijk, hier staat het allemaal gewoon in. Homoseksuele daden zijn intrinsiek ongeordend. Ze komen niet voort uit een ware affectieve en seksuele complementariteit. Daarom kunnen ze in geen geval worden goedgekeurd.'' Achteroverleunend laat hij wat hij zojuist heeft gezegd, even inwerken. ,,Natuurlijk zijn de uitspraken van Eijk door Ton van Schaik nogal ongenuanceerd weergegeven. Maar de leer zoals die ons via Schrift en de overlevering wordt geopenbaard, is volstrekt helder.''

Bouman heeft geen les gehad van Wim Eijk. Hij studeerde in Rolduc af in 1992. Sinds een jaar bewoont hij in zijn eentje de monumentale parochiewoning van de Heilige Hart van Jezus-kerk in Landgraaf, even buiten Heerlen. De parochie was onder zijn voorganger in de versukkeling geraakt, vertelt hij. Nu een nieuwe, jonge pastoor aan de kar trekt, gaat het langzaam beter, hoopt Bouman. Gisteren was hij nog op bezoek bij de ouders van een misdienaartje. ,,De vader kwam nooit in de kerk. Daar heb ik hem op aangesproken.'' Binnenkort begint hij met een catechesatie-avond - voor de ouders, niet voor de kinderen.

Als er iets is dat de kerk niet kan gebruiken dan is het polarisatie, verdeeldheid, zegt Bouman. Geestelijken zouden daarom moeten terugkeren naar de traditionele leer. ,,Discussiëren heeft de kerk geen goed gedaan. Want de inhoud is van het geloof, is heel duidelijk. Je hoopt dat mensen zich daar bij kunnen aansluiten.'' Daarna maakt hij een vergelijking tussen katholieke `restgemeenschap' en de eerste christenen ,,De buitenwereld begint vijandig te worden, ja. Misschien lijkt deze tijd, met al zijn zucht naar bezit, genot en macht, wel heel erg op het Romeinse Rijk.''

De standpunten die Eijk uitdraagt, zijn in strijd met de Grondwet en de Rechten van de mens'', zegt priester Herman Verbeek. De oud-Europarlementariër en verklaard homoseksueel voert in Groningen een campagne die de wijding van Eijk op 6 november aanstaande moet verhinderen. ,,Maar met deze gevaarlijke, homofobe leer zondigt hij ook tegen de leerstellingen van de kerk zelf zoals die in het Tweede Vaticaanse Concilie zijn vastgelegd. Eijk volgt niet de leer van Rome. Hij is roomser dan de Paus.''