Films moeten geweld laten zien

Acteur Harvey Keitel is `cool', door zijn aandoenlijke schurken en zijn stoere lieverds. Nu wil hij de oorlog de wereld uit helpen.

Het eerste dat opvalt is zijn buik. Hij is groot en hij draagt hem tevreden. Er streelt een grijs T-shirt overheen dat vaak gewassen is. Was misschien ooit blauw. Hij klikt zijn hakken tegen elkaar alsof hij een soldaat is die voor zijn meerderen verschijnt. Hij buigt zijn hoofd naar zijn buik. Hij maakt excuses. De ironie ontgaat niemand. Harvey Keitel is een ster en die zijn altijd te laat. Maar Keitel is een acterende ster. Hij is ertoe in staat ironie te veinzen. Al snel zijn de rollen omgedraaid. De journalisten zitten te wachten tot ze op audiëntie mogen bij de meester. Ze herhalen grapjes uit Notting Hill, de film met Julia Roberts waarin Hugh Grant zich tijdens een press junket voordoet als een verslaggever van Horse & Hound.

Als het mijn beurt is, stelt Keitel de eerste vraag. ,,Waar komt u vandaan?'' Het is een vraag die in elke situatie het ijs mag breken. Rugzakdepot op een Grieks station. Receptie in een Braziliaans museum. Kantoor van Good Machine, productiemaatschappij en publiciteitsbureau in downtown New York.

,,Ik ben ook eens in Amsterdam geweest'', zegt Keitel. ,,Een jaar of dertig geleden. Ik ging met Scorsese mee, die toen geld verdiende met het maken van reclamefilms. Marty en ik hebben toen in Amsterdam een scène opgenomen voor onze eerste film samen, Who's That Knocking On My Door.''

Harvey Keitel komt uit New York. Door de films van Scorsese (Mean Streets) en Abel Ferrara (Bad Lieutenant) zou je hem voor een Italiaans-Amerikaanse katholiek houden. Keitel is een Oost-Europese jood uit Brooklyn, geboren op 13 mei 1939. Ging bij de marine. Verkocht schoenen. Werd rechtbankstenograaf. Zag off Broadway in 1960 of '61 The Fantasticks, een musical van Tom Jones en Harvey Schmidt. ,,Het was het eerste toneelstuk dat ik zag'', zegt Keitel, nog steeds enthousiast. Hij staat op van zijn stoel, de buik deint. ,,Ik vond het fantastisch. Door dat stuk ben ik aan het toneel gegaan. Het speelt nog steeds hier in New York, in hetzelfde kleine theater waar ik het ook heb gezien. Ik ben er een paar jaar geleden weer met mijn dochter heengeweest. Zij begon meteen tegen de acteurs te praten.'' Pauze. ,,Mij boezemde het theater ontzag in.''

Met Harvey Keitel praten is naar Harvey Keitel luisteren. Hij staat erop in volzinnen te spreken. Ieder woord, zelfs elke letter krijgt van hem standaard een speciale behandeling. Zijn vette th's en t's zouden een eigen klankgedicht verdienen, de fuck's en fucking's uit al zijn films zouden achter elkaar geplakt een slaaplied kunnen vormen om lang bij wakker te liggen. Het woord dat in het kantoor van Good Machine zijn favoriet blijkt, versta ik de eerste keer niet. Keitel intoneert onnavolgbaar. ,,Ínquiry.'' Inqúiry? ,,Yes, Ínquiry.'' Onderzoek. Keitel zegt het voor het eerst als hij beweert dat hij altijd dezelfde films is blijven maken als toen in Amsterdam. ,,Mijn films onderzoeken altijd wat het betekent om op deze planeet aarde te leven.'' Uiteindelijk noemt hij zijn werk een onderzoek naar de waarheid.

Oorlogen

Keitel is in New York om reclame te maken voor Three Seasons, het debuut van de jonge Vietnamees-Amerikaanse regisseur Tony Bui. In deze film, de eerste Amerikaanse film die in Vietnam werd opgenomen, speelt Keitel het enige Amerikaanse personage: een oorlogsveteraan die op zoek is naar de dochter die hij daar heeft verwekt. De andere personages zijn onder meer een riksja-rijder, een prostituée en een lotusbloemverkoopster. ,,Het maken van deze film is mijn kleine bijdrage aan het grote doel oorlogen de wereld uit te helpen'' zegt Keitel, die zoiets zeggen kan zonder te blozen. ,,De film raakt aan het tragische verleden van Amerika in Vietnam. De mensen waar Tony Bui over schrijft zijn de mensen die wij toen probeerden te doden. Wij probeerden de mannen te doden en hun vrouwen en kinderen raakten erbij betrokken en stierven ook. Het verhaal van Tony Bui raakte me in mijn hart. Het is een gedicht over verzoening, over verlangen, over hopeloosheid en hoop. Toen ik het scenario las, begreep ik in een flits dat de Vietnamezen ons zijn.''

Three Seasons kon alleen in Vietnam opgenomen worden als de Vietnamese regering zich met de inhoud van de film mocht bemoeien. Keitel heeft geen problemen met deze censuur. ,,Ik vind het redelijk dat de Vietnamezen voor ons op hun hoede zijn.''

De carrière van Keitel volgt, zoals in het recente boek Harvey Keitel Movie Top Ten wordt opgemerkt, de in Hollywood zo geliefde three-act structure: `from promise to oblivion to stardom'. Keitel werd al in zijn tweede film met Scorsese, Mean Streets (1973), overvleugeld door Robert De Niro, die de hoofdrol kreeg in Taxi Driver (1976). Apocalypse Now (1979) van Francis Ford Coppola had zijn Keitels grote hoofdrol moeten zijn, maar hijwerd na een paar weken wachten in de Filippijnse jungle ontslagen door Coppola en vervangen door Martin Sheen. Keitel hield aan de affaire de naam over een lastige acteur te zijn, wat zijn carrière in Hollywood ernstig schaadde. In de jaren tachtig was Keitel in steeds kleinere rollen in steeds slechtere films te zien, een paar rollen in Europese films als La Mort en Direct (1980) van Bertrand Tavernier en La Nuit de Varennes (1982) van Ettore Scola uitgezonderd. Het is ook moeilijk voor te stellen dat Keitel furore zou maken in het decennium dat Harrison Ford een ster werd. Ford is de tevreden koning van de oppervlakte, Keitel wil diepte suggereren.

Keitel kan nu om het verloren deel van zijn loopbaan lachen. In Three Seasons komt zelfs een verwijzing naar Coppola's film voor: Keitels veteraan wordt avond na avond dronken in de Apocalypse Now Bar. ,,Ik zou liegen als ik zei dat ik van die grap niet genoten heb. Ik had eigenlijk nog een foto van mezelf willen laten maken terwijl ik voor het café stond, maar daar hadden we na een lange nacht opnemen geen tijd meer voor.'' Op zijn recente vertrek van de set van Eyes Wide Shut, de lang verwachte film van Stanley Kubrick, geeft Keitel nooit commentaar.

Keitel speelt maar een kleine rol in Three Seasons. Het is een van die films waarmee hij zijn titel `Godfather of independent film' waarmaakt. Zonder de medewerking van Keitel, die als dank ook als een van de producenten wordt opgevoerd, was Three Seasons waarschijnlijk niet tot stand gekomen. Hetzelfde geldt voor Reservoir Dogs (1992), de eerste film van Quentin Tarantino. Begin jaren negentig raakte Keitels carrière langzaam uit het slop door bijrollen in grote Amerikaanse producties als Bugsy en Thelma & Louise. Hij had toen weer voldoende naam om financiers te interesseren voor debuterende regisseurs als Tarantino, met wie hij in 1994 ook Pulp Fiction maakte. Achteraf toont Keitel zich over Reservoir Dogs, waarin hij als de harde, langzaam zacht wordende Mr. White misschien wel zijn beste rol speelt, niet helemaal tevreden. ,,Ik heb problemen met elke film die geweld niet realistisch, verschrikkelijk en betekenisvol afbeeldt. Films moeten geweld laten zien omdat geweld nu eenmaal bestaat en het geen zin heeft daarvoor weg te lopen. Maar als een film geweld alleen als vermaak laat zien, hebben we een fout gemaakt. Ik denk niet dat we ons werk in Reservoir Dogs goed gedaan hebben.''

Sinds zijn optreden in de films van Tarantino, met wie Keitel nog eens hoopt samen te werken, staat Keitel te boek als cool - een ander woord is er niet voor zijn status aparte in de Amerikaanse film. Keitel heeft een uitstraling die grotere sterren van zijn generatie als Al Pacino en Robert De Niro ontberen. De basis daarvoor ligt juist in zijn verleden, in de talloze slechte films waarin Keitel het enige goede was. Keitels vorige rollen resoneren altijd in een nieuwe film. Hij heeft de laatste tien jaar laten zien dat hij van alles kan worden - van een verrotte agent in Bad Lieutenant (1992) tot een lieve sigarenverkoper in Smoke en Blue In The Face (Wayne Wang, 1995) van Judas in The Last Temptation of Christ (Martin Scorsese, 1988) tot een erotische held in The Piano (Jane Campion, 1993) - en nu is hij dat alles vaak tegelijk. Keitels slechteriken zijn altijd aandoenlijk en zijn lieverds stoer; dreiging en zachtheid gaan bij deze acteur hand in hand, met op de achtergrond een zweem van leed dat zich niet meer laat verklaren.

Keitel zegt dat hij zich zo min mogelijk van zijn imago aantrekt. Hij concentreert zich op zijn rol. ,,Met elk karakter begint een nieuw onderzoek. Er is een nieuw beroep, een nieuwe vrouw of vriendin, nieuwe kinderen.'' Het doet er voor Keitel niet zoveel meer toe of hij een grote of een kleine rol speelt. ,,Het verhaal is voor mij het belangrijkste. Daar zoek ik mijn films op uit.''

De vraag of hij zelf zou willen regisseren, doet hij af met een grap. ,,Ik zou dat graag nog eens doen voor ik de grote oversteek waag. Ik wil ook wel eens tegen een acteur zeggen dat hij gewoon op zijn plek op de set moet gaan staan en zijn zinnetjes moet zeggen.'' Dan wordt hij serieuzer. ,,Ik ben op dit moment op zoek naar een toneelstuk om in te spelen, om te regisseren of misschien wel allebei. Geen film, maar een toneelstuk. Het theater is voor mij een heilige plaats, het doet me denken aan de oude Griekse tempels die ik heb bezocht. Ik hou van mythes, van oude verhalen. Ik vind het jammer dat ik daar niet mee opgegroeid ben. Als ik een wens mocht doen, dan wilde ik dat het verhaal, dat mythes, sprookjes en fabels weer deel uit zouden maken van het dagelijks leven. Die verhalen zijn onze erfenis. We zijn bezig ons af te sluiten van deze bron van kennis, waarvoor onze voorouders gevochten en geleden hebben. Er is teveel televisie, teveel stompzinnigheid.''

Met Keitel spreken is naar Keitel kijken. Hij ziet eruit alsof hij vroeger mooi is geweest, maar er zijn genoeg films uit zijn verleden die het tegendeel bewijzen. Keitel is nu pas mooi, met zijn bolle neus, zijn brede kin, zijn rimpels, zijn vet, zijn ogen die je zonder moeite een halfuur lang kunnen aankijken. Keitels lijf en leden zijn zo bekend dat zelfs een boek lezen, kan veranderen in naar een film kijken. Op weg naar New York lees ik in Holy Smoke, de roman van Anna en Jane Campion die al te koop is voordat de gelijknamige, door Jane Campion geregisseerde film op het Filmfestival van Venetië in première gaat. Keitel en Kate Winslet spelen in die nieuwe film de hoofdrollen, staat op de achterflap van de roman. Die wetenschap maakt het lezen van Holy Smoke tot een aparte ervaring. Want een schrijver kan een personage nog zo uitgebreid beschrijven, nooit zal er in de gedachten van de lezer werkelijk iemand te zien zijn. Bij Holy Smoke is dat anders. ,,I walk forward and kiss his chin, his neck, his hand pulls up between us, separating me, I take his hand to the middle of my chest and place it on my breast, my eyes beg at his.''

Keitels mobiele telefoon gaat. De acteur praat met mr. Schmidt. Voor het eerst kijkt hij weg. Waren z'n ogen nou blauw of niet? Hoe blauw? ,,In bed his skin is rough. He wants to carry on kissing. I don't want to, I want to nail him and close my eyes.''

Keitel heeft de film niet gezien en het boek nog niet gelezen. ,,Zouden u en de lezers van uw krant alstublieft een briefje naar productiemaatschappij Miramax kunnen schrijven, als ze vinden dat het lezen van het boek het bekijken van de film heeft verstoord?''

`Three Seasons' en `Holy Smoke' zijn dit najaar in de Nederlandse bioscopen te zien. `Holy Smoke' gaat op 4 september in première op het Filmfestival van Venetië.