Duitsland heeft een bitter medicijn nodig

De Duitse bondskanselier Gerhard Schröder ontmoet weinig begrip voor zijn moderniseringsplannen. Maar er is geen alternatief, Duitsland loopt toch al hopeloos achter, meent zijn minister van Financiën.

De Duitsers zijn in verwarring. Komt dat, omdat hun helden zijn verdwenen? Steffi Graf en Boris Becker zullen voor hun land geen medailles meer in de wacht slepen. Michael Schumacher, de autocoureur, zit thuis, nadat hij uit de bocht vloog en zijn been brak. En die andere held, Gerhard Schröder, de onbevangen kanselier, lijkt al na een jaar in ongenade te zijn gevallen.

`Zou u deze man nog eens kiezen?', vroeg het weekblad Stern zich vorige week af en zette een somber kijkende kanselier op het omslag. Nog geen twaalf maanden geleden werd Schröder, de matador uit Hannover, als verlosser ingehaald. Na 16 jaar Helmut Kohl waren de Duitsers toe aan een ander gezicht. `Der Dicke muss weg', riepen de kiezers en de kanselier van de eenwording werd prompt weggestemd.

Een nieuw koppel, Gerhard Schröder en first lady Doris Schröder-Köpf, stond klaar om Duitsland een moderner gezicht te geven. Zij zouden de Duitsers met meer zelfvertrouwen vanuit de nieuwe hoofdstad de Berlijnse republiek binnenleiden. Duitsland, zo leek het, kon welgemoed de 21ste eeuw betreden.

Hoe snel kan de stemming omslaan. `Treten Sie an, Herr Schröder', verlangde Stern ruim een jaar geleden nog. `Illusionslos glücklich', omschreef het liberale weekblad Die Zeit de stemming onder de Duitsers, nadat Schröder en zijn SPD op 27 september de verkiezingen hadden gewonnen. Inmiddels heeft Helmut Kohl zijn opvolger alweer in populariteit ingehaald. Schröders geliefdheid bij de burgers is gedaald van 54 naar 23 procent, blijkt uit een uitvoerig opinie-onderzoek van het Allensbach-Institut.

Het contrast tussen het optreden van de SPD vóór en na de Bondsdagverkiezingen kon niet groter zijn, constateert Renate Kocher. Zij leidt het Allensbach-Institut. De partij maakte voor de verkiezingen indruk met haar demonstratieve gesloten optreden, haar doelgerichtheid en zelfvertrouwen. Nu zien de burgers alleen een verscheurde, onzekere, richtingloze partij en een kanselier die weinig greep op zijn kameraden lijkt te hebben.

De moderniseringskoers die Schröder in het voorjaar aankondigde, wordt door zijn linkse Genossen maar moeilijk begrepen. De verklaring die hij in juni samen met de Britse premier Tony Blair bekendmaakte, is veel SPD-ers in het verkeerde keelgat geschoten. Een `derde weg' tussen kapitalisme en socialisme, minder staat, meer markt, sancties voor onwillige werklozen, meer eigen risico bij het sociale stelsel: dat is niet wat linkse sociaal-democraten zich voorstellen bij een modernisering van de economie. Oskar Lafontaine, de vroegere SPD-voorzitter die eerder dit jaar als minister opstapte, had hier een andere term voor: sociale afbraak.

Maar Schröder liet het niet bij mooie woorden. Eind juni presenteerde Hans Eichel, Lafontaines opvolger als minister van Financiën, een straf bezuinigingsprogramma, inclusief een begin van sociale hervormingen. Binnen vier jaar moet 160 miljard mark worden bespaard. Als eerste stap wordt het pensioenstelsel aangepast dat onbetaalbaar dreigt te worden. Wil Duitsland van de enorme schuldenberg worden verlost die tijdens de periode-Kohl vooral tengevolge van de Duitse hereniging is ontstaan, is een ,,bittere medicijn'' nodig, liet Eichel deze week weten. ,,Een alternatief is er niet'', zei `IJzeren Hans', zoals hij al door de Duitse kranten wordt genoemd.

Als de kanselier zijn belangrijkste doel wenst waar te maken door, zoals beloofd, de hoge werkloosheid te bestrijden, zullen ook de loonkosten omlaag moeten. Dat vereist een herstructurering van het kostbare sociale stelsel. Minder belastingen voor ondernemers, het toptarief voor de inkomstenbelasting omlaag en het mes in de sociale voorzieningen? Dat zijn geen populaire thema's voor de Duitse sociaal-democraten. ,,Neo-liberalisme'', zegt Lafontaine. In zijn memoires die binnenkort worden gepubliceerd, zou hij over Schröder schrijven: ,,Der muss weg''.

Schröder - van wie de Britse Economist vorig jaar cynisch opmerkte `Zou u van deze man een tweedehands auto kopen' - vecht als een leeuw. Hij weet dat zijn politieke toekomst op het spel staat. Bij het begin van zijn werkzaamheden in de nieuwe Berlijnse republiek, op maandag, gunde hij zich nauwelijks de tijd voor de marsepeinen taart die burgemeester Eberhard Diepgen hem aanbood. Met vijf belangrijke deelstaatsverkiezingen voor de deur, en een partij die volgens de opiniepeilers grote verliezen wacht, weet Schröder wat hem te doen staat. Hij moet de achterban op zijn hand krijgen en de kiezers uitleggen, waarom in Duitsland de broekriem dient te worden aangehaald.

Dus stapte hij met Doris in een open bus en reed door Berlijn om SPD-kandidaat Walter Momper te ondersteunen. In Brandenburg zocht hij minister-president Manfred Stolpe op wiens absolute meerderheid wordt bedreigd. En, als een symbolisch gebaar, toog hij naar het graf van SPD-ere-voorzitter Willy Brandt om een krans te leggen – een ode aan de traditionele sociaal-democratie.

,,Ons voornaamste probleem is, dat de Duitsers niet willen veranderen'', zegt Emil Schnell van de SPD in Brandenburg. Op zondag 5 september vinden hier deelstaatverkiezingen plaats. ,,We zullen door een diep dal moeten en desnoods nederlagen op de koop toe moeten nemen, voordat het herstel inzet''.

Intussen is Schröder op de goede weg. Gistermiddag kreeg hij zijn kritische fractie achter zich. Slechts een kleine groep van de 298 SPD-afgevaardigden bleef dwarsliggen. De fractie weet dat bezuinigingen onontkoombaar zijn, wil de kanselier zijn land `met een sociaal gezicht' hervormen. ,,Vergeleken bij de rest van Europa loopt het land toch al hopeloos achter'', zei Eichel. De Duitsers zullen moeten veranderen. Of ze dat willen of niet.