De Juggernaut 1999

De Juggernaut is een goddelijk Hindoe-beeld dat een maal per jaar op een kar wordt gezet en door duizenden pelgrims naar zijn tempel in Puri wordt getrokken. Dikwijls regent het, de weg is modderig, de massa raakt in een staat van vrome opwinding en de legende wil dat velen zich voor de wielen gooien en verbrijzeld worden. In overdrachtelijke betekenis is het iets geweldigs dat alles op zijn weg verplettert. `Toen werd in de verte een dreunen hoorbaar dat deed denken aan het rollen van de donder. Iedere minuut zwol het aan, en daar verschenen de eerste voertuigen van het Rode Leger.' Het is een beschrijving, door een ooggetuige, van de bevrijding van Boekarest, 31 augustus 1944. Een juggernaut. Ik wilde meer over deze reusachtige godsdienstkar te weten komen. Winkler Prins en Van Dale hebben er nog nooit van gehoord. In de Britannica staan veel wetenswaardigheden, onder andere dat het massaal verbrijzelen verzonnen is `ofschoon er veel ongelukken gebeuren en het weleens voorkomt dat een bezeten pelgrim zich onder de wielen gooit.' Zo blijkt hoe de koloniale geschiedenis in de beeldspraak bewaard blijft.

Op het ogenblik dat u dit leest is in Amsterdam de 22ste Uitmarkt begonnen, de opening van het culturele seizoen 1999/2000, met het optreden van de Poema's. Twee en een kwart etmaal later zullen de leden van het zangkoor op het Heinekenpodium het slotlied zingen. Tussen die twee tijdstippen zullen duizenden artiesten van alle muzen hun beste prestaties hebben geleverd, en honderdduizenden met volle teugen hebben genoten. Vast en zeker wordt dit de grootste Uitmarkt uit de Amsterdamse geschiedenis, en als er niets tussen komt, zal deze door de Uitmarkt 2000/2001 weer `in de schaduw worden gesteld'.

Hier begint het probleem, of misschien is het niet eens een probleem maar een wending, zo'n ogenblik waarop kwantiteit in kwaliteit verandert. Als je lang genoeg zoveel mogelijk verzamelt, ophoopt, samenperst, krijgt zo'n verkregen kwantiteit een nieuwe eigenschap. Min of meer hetzelfde geldt voor mensen die lang genoeg hetzelfde doen: eten, drinken, doen, laten. Op deze Uitmarkt stellen meer mensen zich bloot aan meer kunstmanifestaties. Kort daarvoor hadden op het Prinsengrachtfestival al meer mensen langer naar muziek geluisterd. Daaraan vooraf gaat weer de zonsverduistering die meer mensen ertoe heeft gebracht op hetzelfde ogenblik omhoog te kijken dan bij vorige zonsverduisteringen.

Dat is de wending, in kwantiteit uitgedrukt. In al deze gevallen gaat het om culturele activiteit. Er zijn nog meer voorbeelden te noemen. De film naar het boek van Harry Mulisch, De ontdekking van de hemel zal de duurste uit de Nederlandse filmgeschiedenis worden. Het is niet uitgesloten dat er meer Nederlanders naar gaan kijken dan naar vorige Nederlandse films. Wat Spielberg doet weten we allemaal. Op de harde schijf van een eenvoudige laptop gaat al twee maal het verzameld werk van Balzac. De vraag is of de wending die we nu meemaken, en waarvan deze Uitmarkt het meest recente teken is, gevolgen heeft voor de mensen in hun culturele verschijningsvorm.

Ik verduidelijk me door een voorbeeld van het tegendeel. De graficus Frans Lodewijk Pannekoek maakt onder andere etsen van dode vliegen en muggen op niet meer dan twee maal de ware grootte. Reve heeft er een boek over geschreven, Zestien etsen van Frans Lodewijk Pannekoek voor arbeiders verklaard. In ander werk van Reve komt hij voor onder de naam Bullie van der Knaap. Jaren geleden bewoonde Pannekoek een arbeidershuisje in Pinjum, met uitzicht over niets anders dan de Friese prairie. Dat werd hem te druk. Hij verhuisde naar Cadiz, bekwaamde zich daar in de bergen in het delta-vliegen. Zonder motor, op de thermiek over de Spaanse dalen zweven: groter tegenstelling tot de Amsterdamse Uitmarkt kun je je niet voorstellen. Voorzover ik weet is Pannekoek al jaren niet in Amsterdam geweest. Hoe, vraag ik me af, zou hij deze juggernaut van culturele kwantiteiten ondergaan? Zou hij niet denken dat hij verzeild was geraakt tussen tienduizenden die weliswaar zijn taal spraken, maar die tot een andere soort hoorden – niet naar rangorde, niet hoger of lager maar wezenlijk anders?

De 22ste Uitmarkt is een prijzenswaardige manifestatie van kunst en cultuur. Daarover zullen we, zoals het heet, geen ruzie krijgen. Als er al een wending is, dan bestaat die hierin dat kunst en cultuur voor het eerst, als een juggernaut, iets verpletterends krijgen.