Boete voor Sep is mijlpaal op weg naar vrije markt

Kartelwaakhond NMa heeft zijn eerste boete uitgedeeld. Dit keer was het de stroomsector, anderen zullen volgen.

De concurrentiewaakhond heeft opnieuw zijn tanden laten zien. De samenwerkende elektriciteitsproducenten in de SEP hebben gisteren van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) een boete van 14 miljoen gulden gekregen wegens misbruik van hun economische machtspositie.

De NMa heeft in de nu ruim anderhalf jaar van zijn bestaan honderden besluiten genomen over fusies, branche-afspraken en klachten van partijen die zich benadeeld voelen. De NMa is daarbij bekend geworden om zijn behoedzame, voorzichtige handelwijze. Met bemiddelen, overleggen en af en toe de wenkbrauwen fronsen komt de NMa meestal een heel eind.

Slechts een enkele keer treedt de NMa hard op. De Nederlandse omroepen zijn gedwongen om het alleenrecht op de lang gekoesterde programma-gegevens op te geven. Hoewel de juridische procedures nog niet zijn afgerond, maakte deze beslissing met een schok duidelijk dat de afgeschermde omroepwereld zich niet langer aan de snel veranderende samenleving kan onttrekken. Ook is de voorgenomen fusie tussen de RAI en de Jaarbeurs verboden, tot verbijstering van het bedrijfsleven, dat het lang op een akkoordje heeft kunnen gooien met de overheid.

En nu is er dan de boete, die een nieuwe mijlpaal betekent bij het bevorderen van de mededinging. Het is de eerste boete van de NMa en het gaat om een naar Nederlandse begrippen fors bedrag. Bovendien is de boete opgelegd als straf voor misbruik van economische machtspositie, een begrip dat de komende jaren waarschijnlijk vaak aan de orde zal komen.

De gezamenlijke onderneming die het landelijke electriciteitsnetwerk beheert, de Sep, zou ten onrechte hebben verhinderd dat de in Zeeland gevestigde kunstmestfabriek van het Noorse energieconcern Norsk Hydro in 1997 goedkope stroom kon importeren uit Duitsland. De Sep weigerde de stroom te transporteren. Aangezien de Sep als enige het electriciteitsnet beheert, is dit een vorm van misbruik van economische machtspositie, oordeelt de NMa. ,,De weigering van de Sep heeft tot welvaartsverlies geleid. Als er goedkopere stroom was geïmporteerd had dat een gunstige uitwerking kunnen hebben op de elektriciteitstarieven'', meent directeur-generaal A.W. Kist.

Anders dan in de Verenigde Staten, waar trustbusters in het verleden Standard Oil en AT&T in stukken sneden, is het in de Europese Unie (EU) niet mogelijk om bestaande machtsconcentraties op te breken. Toezichthouders kunnen wel voorkomen dat een te dominante marktpartij ontstaat door fusies van bedrijven te onderzoeken, zoals de NMa bijvoorbeeld heeft gedaan bij KBB en Vendex. En toezichthouders moeten scherp in de gaten houden of dominante marktpartijen geen misbruik maken van hun macht – verboden op grond van artikel 24 in de Nederlandse Mededingswet.

Nederland kent nogal wat dominante marktpartijen, doordat de markt klein is in verhouding tot enkele forse ondernemingen. Zo hebben de drie grote banken zo'n driekwart van de markt in handen en zijn de kranten in handen van slechts enkele uitgevers, die ook een distributie-monopolie hebben. Bij de presentatie van het jaarverslag over 1998, het eerste, gaf Kist al aan sectoren met dominante spelers goed in de gaten te houden. Daarbij noemde hij de financiële wereld als voorbeeld.

De straf voor de Sep is dan ook de voorbode van meer acties tegen overtreding van artikel 24. ,,De komende tijd zullen wij meer van zulke beslissingen nemen'', zegt Kist. De Sep noemt de boete van de NMa een `publiciteitsstunt' en hoewel NMa-directeur Kist dit onzin vindt (,,Wij gaan grondig te werk'') is de boete zeker een publiekelijke waarschuwing voor het Nederlandse bedrijfsleven.

Ook voor de elektricteitsproductiesector, die nu bij monde van de Sep betoogt dat de straf van de NMa door de nieuwe elektriciteitswet geen enkele les voor de toekomst bevat. In werkelijkheid blijft het landelijk hoogspanningsnet — nu nog Sep, straks TenneT — een natuurlijk monopolie, waarop de Dienst Toezicht Elektricteitswezen (DTE) van de NMa de vrije concurrentie moet garanderen.

De boete, die de Sep nu dreigt door te berekenen aan de klant, kan in de toekomst nog hoger uitvallen. De Mededingingswet staat de NMa toe een boete op te leggen van maximaal 10 procent van de omzet. De 14 miljoen zijn daar in het geval van de Sep slechts een fractie van. De boete is volgens Kist `beperkt' gebleven door de korte duur – een half jaar – dat de Sep de Mededingingswet heeft overtreden en het feit dat dit de eerste keer was dat tegen de Sep een dergelijke klacht is ingediend.

Als de NMa een voorbeeld neemt aan de Eurocommissaris voor Mededinging zijn fors hogere boetes niet uitgesloten. Autofabrikanten Volkswagen en DaimlerChrysler kregen respectievelijk 220 en 225 miljoen gulden boete opgelegd van commissaris Van Miert omdat ze verhinderen dat hun dealers auto's verkopen aan buitenlandse klanten.

    • Karel Berkhout
    • Jochen van Barschot