Hier heeft gewoond

Jan van der Heyden, schilder/uitvinder, 1637-1712. Amsterdam (NH), Koestraat 5, grote versierde steen met portret en face: ,,Hier woonde en werkte Jan van der Heyden van 1681 tot zijn dood 28 Maart 1712.''

Jan van der Heyden (geboren in Gorcum en als jongen naar Amsterdam verhuisd) is vooral bekend geworden als uitvinder van de brandspuit, zo omstreeks 1670. Vóór die tijd ging het blussen uiterst primitief in zijn werk. Burgers vormden een levende keten om emmers water uit de dichtstbijzijnde sloot of gracht naar het brandende bouwwerk en belendende panden te brengen. Als men geluk had doofde het vuur, maar meestal was er geen redden meer aan.

Het was Jan z'n verdienste dat hij een toestel fabriceerde dat met behulp van onder meer een zuigslang water kon opzuigen en door één of meer persslangen en een straalpijp rechtstreeks op de brand kon richten. Het pompen bleef zwaar werk, maar de manier van blussen was dankzij dit apparaat enorm verbeterd. Een uitkomst in de steden, waar nog veel houten en dus extra brandbare huizen stonden.

Van der Heyden heeft trouwens meer uitvindingen op zijn naam gebracht. Hij ontwierp bijvoorbeeld een nieuw type straatlantaarn ter verhoging van de veiligheid, een moddermolen en een scheprad, waar hij al spoedig octrooi op kreeg.

Naast dat alles was hij tekenaar en schilder, voornamelijk van stadsgezichten. Hij heeft er zo'n 120 nagelaten, nog afgezien van veertig landschappen en enkele stillevens.*

Wat opviel was zijn detaillistische manier van schilderen. Zelfs de kleinste onderdeeltjes kwamen haarscherp op het doek. ,,Hy schilderde'', aldus een bewonderaar uit die tijd, ,,ider steentje in de gebouwen, zoo wel die op den voorgrond stonden als die hy in afstand vertoonde, zelfs zoo, dat men de Kalk tussen de groeven der zelve duidelyk kon zien...''

Verkopen deed Van der Heyden niet veel; hij hoefde blijkbaar niet van zijn kunst te leven.

* Fieke Tissink en H.F. de Wit, `Gorcumse schilders in de Gouden Eeuw', 1987.