`Russen storten zich op hapklare boeken'

Vertaalster Irina Michajlova is twee weken te gast in het Amsterdamse Vertalershuis. Ze werkt er aan een Russische uitgave van de gedichten van Martinus Nijhoff. ,,Brodsky noemde Nijhoff een van de belangrijkste dichters van de twintigste eeuw.''

Het Vertalershuis in Amsterdam-Zuid biedt plaats aan vijf vertalers. Voor elk van hen is er een kamer met een bed, een bank, een computer en talloze woordenboeken. De sfeer is er rustig, bijna verstild: hier wordt in opperste concentratie gewerkt. Vertaalster Irina Michajlova uit St. Petersburg mag twee weken blijven, om met een werkbeurs van het Nederlands Literair Produktie en Vertalingen Fonds verder te werken aan een Russische uitgave van het verzameld werk van Martinus Nijhoff.

,,Mijn motief om in 1972 Nederlands te gaan studeren was simpel: ik wilde me bezighouden met iets waar niemand iets vanaf wist.'' Eind jaren zeventig vormde Michajlova met vijf medestudenten de eerste lichting afgestudeerden in de Nederlandse taal- en letterkunde van de universiteit van St. Petersburg, toen nog Leningrad. Sindsdien is zij er werkzaam als docente Nederlandse literatuur. Haar vakgebied wordt in Rusland nog altijd even obscuur gevonden: ,,De naam voor Nederland in de Russische volksmond is Gollandija, Holland. Gollandija is de plaats waar Peter de Grote is geweest en waar Rembrandt heeft gewoond. Wat Niderlandy precies voor land is, is minder bekend, hoewel dat met het toenemend aantal economische contacten iets verbetert. Niemand kan ook onthouden of Nederlands, Hollands, Vlaams en Belgisch nu dezelfde taal zijn of vier verschillende.''

In 1991 begon Michajlova's loopbaan als vertaalster, met een opdracht van een Russische uitgeverij in Londen: drie opstellen van Johan Huizinga. Ze vertaalde vervolgens romans van Kees Verheul en A.F.Th. van der Heijden, en gedichten van onder anderen Rutger Kopland en Esther Jansma. Ze is optimistisch over de mogelijkheden die er nu voor vertalers zijn: ,,Voor 1991 was er een vaste club van door de staat goedgekeurde vertalers, en wie daar niet bijhoorde maakte geen enkele kans. Nu wordt de kleine literaire markt bevolkt door allerlei grote en kleine uitgevers, en zijn er veel meer tijdschriften. Er is minder zekerheid, maar voor wie zelf initiatieven ontplooit zijn er ook meer kansen.''

Niet alleen het vertalersklimaat is veranderd, ook in het leesgedrag van de Russen heeft zich sinds 1991 een grote omwenteling voltrokken. Het voornaamste resultaat van de opheffing van de censuur was de razendsnelle opmars van pulplectuur, zoals de misdaadromans van Aleksandra Marinina. Michajlova: ,,In de sovjettijd was literatuur een beladen onderwerp, onlosmakelijk verbonden met politieke ideologie. Tijdens de vijf jaar van mijn studie werd er maar één semester aan besteed, verder kregen we les in grammatica en syntaxis. Nederlandse boeken kreeg ik door mijn werk als gids soms cadeau van vriendelijke toeristen. Ik las ze 's nachts, als ik tijd had, en zocht als het nodig was elk woord op.

,,De Russen hebben hun leven lang niets anders mogen lezen dan verantwoorde, moraliserende werken; daarom storten ze zich nu massaal op lekkere, hapklare boeken. In de metro heeft iedereen een boek in zijn hand, en ik vind het allemaal even verschrikkelijk: detectives, thrillers en porno. Het is een soort verzet tegen de autoriteiten, van kinderen tegen hun ouders.''

Op veel meer dan een oplage van enige duizenden exemplaren hoeft een vertaler van Nederlands werk in Rusland niet te hopen. Michajlova lijkt dat niet te erg te vinden: ,,Het zoeken van een publiek vind ik een zaak van de uitgever. Ik vertaal in de eerste plaats voor mijn eigen plezier.

,,Wel denk ik dat juist Nederlandse schrijvers de Russen zouden kunnen aanspreken. Wij zijn zelf heel irrationeel, maar ook doodmoe van de huidige maatschappelijke chaos. Nederlanders zijn een net, rationeel volk, maar in jullie land heerst een prettige orde; de mensen zijn er ordelijk en ongedwongen tegelijk. Russen zijn of het één of het ander, en ze verlangen naar een manier om de twee te combineren. Daarom is Johan Huizinga momenteel heel populair in Rusland: hij brengt op een speelse, creatieve wijze logica in de geschiedenis aan.''

Een goede manier om het potentiële publiek voor een boek te verkennen is om het eerst in een literair tijdschrift te publiceren. Zo verscheen Michajlova's vertaling van Villa Bermond van Kees Verheul, een roman over de Russische dichter Tjoettsjev, vorig jaar in twee delen in het blad Zvesda.

,,Ik denk dat Verheul in Rusland inmiddels meer lezers heeft dan in Nederland,'' zegt Michajlova lachend. ,,Wie weet komt het nu tot een uitgave in boekvorm. In het geval van Nijhoff krijg ik postuum hulp van een Russische literaire grootheid: Joseph Brodsky, die Nijhoffs werk uit Engelse vertalingen kende, heeft hem een van de belangrijkste dichters van de twintigste eeuw genoemd.''

Zelfs bij een duidelijk succes van een boek is het in Rusland niet zeker of er meerdere oplagen zullen volgen. Van Heksen en zo van Annie M.G.Schmidt werden een paar jaar geleden in korte tijd 50.000 exemplaren verkocht, maar nu is het boek nergens meer te krijgen. Irina Michajlova: ,,Van Annie Schmidt ontving ik tot mijn grote trots ooit een ansichtkaart, waarop ze schreef: `Irina, ik wens je veel sterkte in dat moeizame land van jullie.' Dat woord `moeizaam' is perfect van toepassing op alles wat er bij ons gebeurt.''

Alle in het Russisch vertaalde Nederlandse romans zijn verkrijgbaar bij boekhandel Pegasus in Amsterdam. In september verschijnt bij uitgeverij Luytingh-Sijthoff `De hand van een moordenaar', de eerste van vijf in het Nederlands vertaalde detectives van Aleksandra Marinina.