Handelsblok Mercosur verkeert in crisis

Nu het economisch slecht gaat met Zuid-Amerika komt ook de zwakte van het Zuid-Amerikaanse handels- blok Mercosur aan het licht.

Het is crisis in de Mercosur. Zeven jaar na het totstandkomen van het nieuwe vrijhandelsblok in Zuid-Amerika liggen de vier partners rollend met elkaar over de vloer. In lidstaat Argentinië gaan stemmen op om alle handelsakkoorden van de Mercosur op te heffen. Brazilië, de grootste economie van het handelsblok, is met een klacht naar de Wereld handelsorganisatie (WTO) gestapt. En deze week dreigde de minister van handel van Paraguay helemaal uit de Mercosur te stappen.

Feit is dat de ruzies tussen de lidstaten over nieuwe tarieven en handelsbarrières inmiddels zo hoog zijn opgelopen, dat de conflicten niet meer binnen de organen van de Mercosur zelf zijn op te lossen. Vorige maand stapte Brazilië naar de WTO vanwege een nieuwe importbeperking van de Argentijnen.

Per 1 augustus stelde Argentinië een quotum in op de import van Braziliaanse katoen. Het was al de derde handelsbarrière die Argentinië in een paar maanden tegen zijn Mercusur-partner Brazilië instelde. ,,Dit soort protectionisme ondermijnt de geest van de Mercusur, zei de Braziliaanse onderminister voor buitenlandse zaken Graca Lima boos voor de Argentijnse televisie.

In een poging de geschillen toch nog elegant op te lossen werd tien dagen geleden een noodtop van de de Mercosurlanden in het Uruguaanse Montevideo gehouden. De vier partners - Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay - probeerden in elk geval het textielconflict glad te strijken. Maar Brazilië hield vast aan zijn standpunt dat handelsbarrières tegen de afspraken van de Mercosur zijn. Daarop liep Argentinië boos van de onderhandelingstafel weg.

De problemen in het jonge handelsblok zijn niet nieuw. Maar ze kwamen pas echt tot ontploffing in januari, toen Brazilië zijn munt met meer dan veertig procent devalueerde. De maatregel was het gevolg van een zware speculatieve aanval op de Braziliaanse real. En volgens de Braziliaanse regering de enige manier om niet ten onder te gaan in dezelfde financiële crisis die Rusland vloerde. Sindsdien zitten niet alleen Brazilië, maar ook alle omliggende landen in een diepe recessie.

Voor Brazilië had de devaluatie van de (overgewaarde) munt echter één groot voordeel. Plotseling werden alle Braziliaanse producten in het buitenland veertig procent goedkoper. Een zegen voor de Braziliaanse export. Zo kwam het dat Brazilië zijn buurlanden begon te overstromen met goedkope schoenen, huishoudelijke apparaten, staal en textielproducten. De zieltogende Argentijnse industrie eiste maatregelen van zijn regering. En die maatregelen kwamen. Een uitbreiding van de kwaliteitseisen en papierwerk rond de import van schoeisel. Een nieuwe importbelasting op elektronica, en tenslotte het gewraakte katoenquotum.

Argentinië verwijt Brazilië met zijn devaluatie van de munt het evenwicht binnen de Mercosur te hebben geschonden, en daarmee de overleving van de Mercosur zelf ter disussie te stellen. Brazilië heeft met zijn devaluatie geen handelsregel van de Mercosur geschonden. Maar dat is nu juist de verandering die de Argentijnen willen. Een coördinatie van de economische politiek van de partners, en compensatieregelingen als één van de partners plotselinge economische veranderingen ondergaat. Zo heeft Brazilië niet alleen zijn munt gedevalueerd, maar ook de koppeling aan de dollar losgelaten. De verschillen tussen Brazilië en Argentinië over de te voeren monetaire politiek zijn op dit moment vrijwel onoverbrugbaar. De Argentijnse president Menem deed onlangs zelfs het voorstel de dollar als enige munt voor de Mercosur te introduceren.

Omgekeerd willen de Brazilianen hier niets van weten. Ze wijzen erop dat ze de grootste economie van Latijns-Amerika zijn. En ondanks de nieuwe goedkoopte van hun exportproducten neemt verslechtert hun handelsbalans alleen maar. Sinds Argentinië met zijn protectionistische maatrelen begon is de export van Brazilië naar Argentinië met dertig procent gedaald. En terwijl Argentinië nog steeds een positieve handelsbalans heeft, is voor Brazilië de afname van de export naar Argentinië verantwoordelijk voor zeventig procent van het 361 miljoen dollar grote tekort op de handelsbalans.

Intussen vreest Argentinië weer dat de industriële kracht van Brazilië hun eigen industrieën zal uithollen, zodat het land op den duur gereduceerd zal worden tot niet meer dan een leverancier van grondstoffen aan de industrie van de grote Braziliaanse broer. Vandaar ook de woede van de Argentijnse auto-industrie tegen de subsidie die de Braziliaanse regering wil geven voor de vestiging van een nieuwe Ford-fabriek in het arme Noord-Oosten van Brazilië.

Als het gaat om subsidies heeft echter ook Argentinië boter op zijn hoofd. Zo vonden er op de grens tussen Argentinië en Brazilië de afgelopen maand herhaalde schermutselingen plaats met Braziliaanse rijstboeren, die probeerden de Argentijnse export van rijst naar Brazilië te blokkeren. De Braziliaanse boeren beweren dat Argentinië zijn rijstoverschotten voor afbraakprijzen op de Braziliaanse markt dumpt.

Uit al deze schermutselingen blijkt hoe broos de Mercusur is. Voor het eerst sinds de oprichting van de gemeenschappelijke markt in 1992 is er sprake van een recessie. En onmiddellijk trekt elk land zich terug in zijn eigen protectionistische schulp. Want niet alleen de conflicten tussen Argentinië en Brazilië bedreigen de Mercusur. Ook het kleine Uruguay en Paraguay weten van moeilijk doen.

De beroemde ex-minister van economische zaken van Argentinië, de huidige presidentkandidaat Domingo Cavallo, stelde onlangs voor alle handelsakkoorden van de Mercosul voorlopig op te heffen. ,,Op dit moment dat is de Mercusur een impopulair idee, zei de econoom die Argentinië acht jaar geleden met zijn neo-liberale politiek uit het slop heeft gehaald. Nu bepleit hij protectionistisme als de `enige manier om uit de huidige crisis te komen'. Maar de Mercosur zal niet onmiddellijk begraven worden. Ondanks alles wegen voor alle lidstaten de voordelen nog steeds tegen de nadelen op. Zo is de Mercosur een markt van 220 miljoen (potentiële) consumenten. Dat trekt buitenlandse investeerders aan, die de afgelopen jaren niet gekomen zouden zijn als de markten nog gescheiden waren. ,,De Mercosur is een wereldwijd erkend handelsmerk, zei de Argentijnse president Menem vorige week dan ook. Deskundigen schatten dat zeventig procent van de buitenlandse investeringen in Argentinië gericht is op de bredere markt met Brazilië.

Het probleem is echter dat de twee mensen die tot nu toe steeds de touwtjes van de Mercosur aan elkaar knoopten, verdwijnen danwel aan invloed hebben ingeboekt. In Argentinië zijn in oktober presidentsverkiezingen waar Menem niet meer aan meedoet. En in Brazilië is de populariteit van de ooit op handen gedragen president Fernando Henrique Cardoso door de economische crisis gedaald tot een historisch laagtepunt. ,,We zullen hier een Latijns-Amerikaans Maastricht maken'', zei president Cardoso onlangs in Rio. Hij doelde daarmee op de totstandkoming van de Europese Unie zeven jaar geleden in het Nederlandse Maastricht. Maar dát kan de Mercosur voorlopig in elk geval vergeten.