Bestedingsdrang burger ondermijnt elk plan en idee

De economie groeit harder dan het CPB verwachtte. Welgestelde burgers blijven uitgeven, consumeren en beleggen. Schulden maken is in, sparen is uit. En dat schaadt het poldermodel.

Blij verrast zijn de politici deze week door de jongste voorspellingen over de Nederlandse economie. Het onweer dat het Centraal Planbureau (CPB), de nationale rekenmeester, tot voor kort voorzag, is uitgebleven. In de opnieuw bijgestelde ramingen schijnt de zon weer, met een behoorlijke economische groei in het vooruitzicht.

De surprise voor Prinsjesdag toont hoe weinig zicht de Haagse beleidsmakers hebben op wat ruw gezegd de Amerikanisering van de Nederlandse samenleving en economie genoemd kan worden. Het CPB krijgt met zijn rekenmodellen maar geen greep op de bestedingsdrift van de consumenten, die met hun dure aankopen de economie aanjagen. De politici koesteren nog altijd de in het poldermodel zo nuttige, spaarzame burger, die in werkelijkheid naar de achtergrond is gedrongen door de consumerende en beleggende burger.

Op de golven van de aandelenbeurs en de huizenmarkt is in Nederland de laatste tien jaar een nieuw soort samenleving aan het ontstaan. Een samenleving waarin de calvinistische spaarzaamheid uit is en schulden maken in. Waarin een eigen huis niet langer een spaarpot voor de oude dag is, maar een beleggingsobject. Waarin een baan niet meer voor het leven is, maar een wachtpost voor de volgende. Waarin een grote groep welgestelden is ontstaan, met een eigen huis (helft van de bevolking) en aandelen (eenderde van de huishoudens), naast de groep mensen met een huurhuis, zonder een baan in een hippe sector als de informatica en zonder een optieplan.

De aanval van FNV-voorzitter Lodewijk de Waal deze week op de ,,kleptocraten'' in de top van het bedrijfsleven is dan ook te zien als een uiting van een breder ongenoegen over het achterblijven van velen, van wie alleen de AOW'ers, gezinnen met kinderen en minima op Prinsjesdag iets extra`s krijgen. Hoewel topbankier Jan Kalff van ABN Amro de forse loonstijging in de bedrijfstop zei te zien als een correctie op de ,,doorgeschoten'' nivellering in de jaren zeventig, beloofde de werkgeversorganisatie VNO-NCW te zullen aandringen op loonmatiging bij bestuurders.

De Nederlander die het breed laat hangen ondermijnt immers het succesvolle poldermodel (lage lonen in ruil voor werk en lage belasting) zodanig, dat De Waal het inmiddels verbaal heeft opgeblazen. Bovendien ondergraaft de huizenbezitter, die zijn woning gebruikt om te beleggen op kosten van de belastingbetaler, met zijn groeiende aftrekposten de hypotheekrenteaftrek. Die was ooit bedoeld voor de aloude spaarzame huiseigenaar. Hetzelfde geldt voor de uitbundig comsumerende burger die de CPB-modellen ondermijnt.

Het poldermodel, de hypotheekrenteaftrek en het Centraal Planbureau zijn in zekere zin kinderen van de wederopbouw. Na de oorlog hield de regering de lonen laag om de concurrentiepositie van het bedrijfsleven te versterken en inderdaad wist Nederland zich snel uit de misère te exporteren. In de modellen van het CPB dat toen werd opgericht, kreeg de export dan ook een ereplaats en zo ook de wereldhandel en wisselkoersen.

Toen de welvaart in de jaren vijftig en zestig toenam kreeg de Nederlandse burger de mogelijkheid de rente van de hypotheeklening voor het eigen huis van de belasting af trekken. Dat paste in het christen-democratische gedachtegoed, waarbij de burger spaart voor zijn eigen woning, die zijn verantwoordelijkheid en onafhankelijkheid in de samenleving bevordert. De liberalen konden zich vinden in de bevordering van het particulier eigendom, terwijl de socialisten het wel best vonden zolang er subsidie was voor de huurders.

Het corporatisme was ook het recept tegen de economische crisis begin jaren tachtig, toen in het Akkoord van Wassenaar loonmatiging werd afgesproken. Het was de basis van het stevige economische herstel in de jaren tachtig en daarmee ook van de huidige hoogconjunctuur. De recente groei is verder aangejaagd door de hausse op de huizenmarkt en de beurs die het bezitters mogelijk heeft gemaakt om vermogenswinsten te verzilveren in de vorm van een nieuwe auto.

De huizenbezitters gebruiken bij hun hypotheken steeds vaker fiscale constructies, waarbij zoveel mogelijk wordt geleend (maximale aftrek) en het eigen vermogen wordt belegd of geconsumeerd. Minister Zalm (Financiën) wil nu bij de belastinghervorming de renteaftrek van de hypotheek beperken tot de eerste woning. Dat sluit aan op de CDA-ideologie van het sparen voor een woning, onlangs opgepoetst door De Hoop Scheffer met zijn pleidooi voor `bezitsvorming'. En op het liberale ideaal van een solide begroting zonder fiscaal trapezewerk.

Maar VVD en CDA verzetten zich vorige week heftig tegen deze beperking van de aftrek, waarbij electorale motieven niet uitgesloten zijn. Bij het CDA hebben de jongeren zich daaraan geërgerd en gepleit voor een nieuwe antithese tegen het materialisme van paars en beperking van de aftrek.

Naar verluidt is er ook bij de VVD een tegenstelling tussen de klassieke liberalen, waartoe Zalm behoort, en de wat populistischer stroming die sinds Nijpels is ontstaan. Zo zorgt de nieuwe burger niet alleen bij de PvdA, maar ook bij CDA en VVD voor ideologische verwarring.

Het spelen met huizen en beleggingen bemoeilijkt ook de taak van het CPB, dat niet weet hoe de vermogenseffecten in de groeiramingen moeten worden verwerkt. Nog meer moeite heeft het CPB met de feel good-factor, die in de economie zo'n grote rol is gaan spelen. Het consumentenvertrouwen wordt wel gemeten, maar de modellenbouwers van het CPB hebben met de duiding ervan nog weinig ervaring. Ook onaangename verrassingen zijn dus mogelijk.