Een lijk kussen

De durf om werkelijk de waanzin op te zoeken, daar draait het om. Deel 33 van Bas Heijne's serie in het laatste jaar van dit millennium.

Naast me in het halflege bioscoopzaaltje in Washington zat een man met een blocnote op schoot. Hij had een volle zwarte baard en een brilletje met ronde glazen, die het licht van het filmdoek weerkaatsten. Samen keken we naar Eyes Wide Shut, de zwanenzang van regisseur Stanley Kubrick. Af en toe schoot het hoofd naast me plotseling naar beneden en krabbelde hij haastig iets neer. Dat was eigenlijk steeds als Nicole Kidman in beeld kwam, al hoorde ik zijn pen het heftigst over het papier gaan tijdens de inmiddels befaamde in Amerika digitaal gecensureerde scène waarin Tom Cruise op een geheimzinnige heksensabbat/orgie belandt. In het donker kon ik niet zien wat hij schreef. Dàt hij schreef, intrigeerde me eigenlijk meer.

Eyes Wide Shut is een film die op een verbluffende manier langs je afglijdt, een monument van wezenloosheid. Het verhaal is snel, en ook al vaak, verteld: Cruise en Kidman zijn een mooi, rijk, gelukkig echtpaar in New York. Ze hebben alles, vooral elkaar, en toch raken ze beiden op drift in een seksuele onderstroom, zij in haar droomfantasieën, hij in werkelijkheid. Zij droomt van een orgie, hij bezoekt er echt een. Cruise en Kidman raken elkaar kwijt, en bijna zichzelf. Op het nippertje vallen ze elkaar weer in de armen, ontnuchterd, een paar illusies armer, sadder but wiser.

Het is een oud verhaal (het scenario is gebaseerd op Arthur Schnitzlers Traumnovelle). Het is ook een waar verhaal; niemand, man of vrouw, die zijn zorgvuldig opgebouwde bestaan niet minstens één keer bedreigd heeft gezien van binnenuit, die al zijn zekerheden door eigen toedoen onder zich heeft zien wegvallen door waanzin of een bevlieging, door een obsessie of hartstocht. Seks is voor Kubrick het magnetische middelpunt van alles, de paradoxale kracht die mensen bij elkaar brengt en die ze weer uiteendrijft. Daaromheen strekt zich het eindeloze domein van de dood uit, van het levenloze vlees.

Cruise speelt een geslaagde arts, die tijdens zijn werk even onaangedaan mooie borsten betast als hij er tijdens zijn Odyssee in de seksuele onderwereld door opgewonden raakt. Helemaal aan het einde van Eyes Wide Shut lopen zijn twee werelden in elkaar over, wanneer hij in het mortuarium de vrouw die hij tijdens de orgie wilde nemen naakt ziet liggen op een snijtafel. Zijn seksuele obsessie is dan inmiddels zo godsallemachtig heftig dat hij zich voorover buigt om het lijk te kussen en het vervolgens niet doet. Cruise doet eigenlijk helemaal niks wat hem voorgoed van zijn vrouw zou vervreemden. Hij wil wel, maar het komt er maar niet van. Zijn flirt met dionysische waanzin blijft een cerebrale flirt.

Wat als hij het wel gedaan had, het lijk gezoend, vol op de mond? Hoe zou het dan verder moeten met zijn huwelijk?

Je hoeft geen lijk te willen zoenen om dat te kunnen navoelen. Je bent gelukkig getrouwd, je hebt een snoepige dochter, je bent geslaagd en het leven lacht je toe, maar eens heb je iets onherroepelijks gedaan, iets waanzinnigs, dat zich op geen enkele manier laat rijmen met dat uitgebalanceerde leven dat je, misschien alweer jaren, leidt. Je kunt vergeven worden door je geliefde, maar vergeten kun je het nooit. Getekend ben je al is het maar in je eigen ogen. Misschien doet het je de waarde van wat je hebt opgebouwd beseffen, misschien blijft het je beloeren uit de schaduwen, een stille aanwezigheid die alles wat je dierbaar is in twijfel trekt. Daar had Eyes Wide Shut over moeten gaat. De film gaat daar ook over, maar alleen van de buitenkant. Kubrick stond bekend als een aartsperfectionist, die scènes honderden keren liet overdoen, met tientallen miljoenen zijn budget overschreed, zijn acteurs eindeloos gevangen hield. Dat wordt altijd uitgelegd als een kwaliteit, maar in zijn laatste film zie je dat hij al die tijd bezig is geweest zijn eigen gevangenis te bouwen. Hij is hopeloos verstrikt geraakt in de vorm. De scène die de verleiding van de seksuele waanzin had moeten verbeelden, de veelbesproken orgie, is volkomen geritualiseerd. Met een masker op kan iedereen het beest in zichzelf laten gaan. Maar je ziet alleen de maskers, het beest blijft onzichtbaar (en dat zal in de ongecensureerde versie niet anders zijn). Je ziet het niet alleen niet, het roert zich ook geen moment in jezelf. Bij de Amsterdamse Satanskerk moet het er heter aan toe zijn gegaan. Het is een tragedie van de ouderdom. Kubrick weet goed wat hij wil vertellen, te goed - zijn estheticisme knijpt hem de keel dicht. Daarin lijkt hij op Visconti, die in zijn late films als Death in Venice en Violence and Passion ook mannen liet zien, die zich met hart en ziel aan hun krankzinnige hartstocht overgaven, maar hen daar evenmin meer in kon volgen. Het is een manmoedig gevecht dat voor de ogen van het publiek wordt verloren, want het resulteert in een steriele film over onbedwingbare seksuele impulsen.

Zulke mislukte kunstwerken vertellen hun eigen verhaal. Er spreekt hulpeloos verlangen uit naar een demonische kracht die voorgoed onbereikbaar is.Wie jong is, zoekt de gapende leegte, de angst voor de wereld, het seksuele exces en de flirt met de zelfvernietiging, juist om te voelen dat hij leeft. Overleeft hij dat, dan zal hij een bestaan opbouwen, een vorm vinden. In de kunst zie je dat weerspiegeld. De jonge kunstenaar voert een alles-of-niets gevecht tegen de vormeloosheid van de de wereld. Van de oude kunstenaar blijft vaak genoeg alleen de vorm over het bouwwerk van zijn kunst staat overeind, er wonen alleen geen mensen meer in. Wat Cruise in de film doet, kan Kubrick zelf niet meer.

Het zijn de uitzonderingen die de sloophamer durven te hanteren, die helemaal aan het einde de waanzin durven op te zoeken die vernietigend is en vitaal en eigenlijk altijd seksueel. Picasso kon het (of kon niets anders) in zijn laatste schetsboeken, Evelyn Waugh zette het mes in zichzelf in de autobiografische novelle The Ordeal of Gilbert Pinfold, de Japanse schrijver Shusaku Endo deed het in Het Schandaal. W.F. Hermans kon het niet, Stanley Kubrick ook niet. Zij eindigden als een cliché van de ongenaakbare kunstenaar, hun wanhoop verborgen achter een masker van artistieke onthechting.

Eyes Wide Shut duurde ruim twee en half uur. Toen eindelijk de lichten aangingen, had ik het gevoel een lange begrafenisdienst te hebben bijgewoond. De man naast me had stug doorgeschreven. Een gek, dacht ik. Hij leek wel een beetje op Kubrick.Ongetwijfeld had hij het testament van een van de laatste grote filmers willen zien en analyseren, niet gewoon naar de film als een film kunnen kijken.

Hij zag dat ik naar hem keek en er verscheen er brede glimlach in zijn baard.

,,Loved her tits', zei hij.