Hulp bij zelfmoord nog omstreden

Al jaren geeft stichting De Einder omstreden hulp bij zelfdoding aan huis. `Ongewenst', volgens justitie, maar de vrijwilligers kunnen ongestoord hun gang gaan.

Jan Hilarius is suïcide counselor. Wie dood wil, vindt bij hem een luisterend oor. Op speciaal verzoek is hij erbij als u uw medicatie inneemt. Hij voorziet, zegt hij, in een grote behoefte. ,,Mensen zeggen letterlijk: Ik wil behandeld worden als een hond. Ik wil een prikje.''

Terwijl de politiek poogt wettelijk vast te leggen waaraan artsen bij hulp bij zelfdoding moeten voldoen, speelt zelfdoding zich vaak af buiten het medische circuit. Twee vrijwilligersorganisaties bieden hulp. De Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie (NVVE), een organisatie die streeft naar de legalisering van euthanasie, voorziet haar meer dan 100.000 leden op verzoek van informatie en formulieren, zoals een euthanasieverklaring. De stichting De Einder, in 1995 opgericht ,,om mensen met een doodswens niet langer in de kou te laten staan'', gaat verder. Tien suïcide counselors, veelal opgeleid aan de universiteit voor humanistiek, bezoeken mensen thuis en zijn soms bij de daadwerkelijke zelfmoord aanwezig.

Jan Hilarius (67), van huis uit maatschappelijk werker en voormalig adjunct-directeur van de GGD Haarlem, is een van de oprichters. Hij begeleidde inmiddels honderden mensen. In 1994 verzocht een weduwe hem voor het eerst bij haar te blijven tot ze dood was. De vrouw was volgens Hilarius jarenlang tevergeefs behandeld voor depressie. Ze weigerde afscheidsbrieven te schrijven omdat ze haar dochters een schuldgevoel wilde bezorgen, zo verhaalt hij in zijn vorig jaar in eigen beheer uitgegeven boek De geur van abrikozenbloesem ontstegen. ,,Een uiterste consequentie van de autonomie van de hulpvrager is dat ik haar ook daarin wilde respecteren.''

Hij beschrijft hoe zij in een koffiemolen haar slaappillen maalt. ,,Toen deed ze een stofmaskertje over haar neus, trok de plastic zak over haar hoofd en deed het elastiek eromheen.'' Hilarius blijft praktisch – hij wil op tijd naar huis. ,,Mijn vrouw was om zeven uur naar een toneelvoorstelling vertrokken'', denkt hij, terwijl `Nicole' ligt dood te gaan. ,,Als de voorstelling zou zijn afgelopen wilde ik als eerste thuiskomen.''

Aan zorgvuldigheidseisen zoals de politiek die stelt heeft Hilarius lak, zo geeft hij ronduit toe. Een `duurzame doodswens' betekent voor hem: ,,Ik verwacht dat zij over enige tijd nog steeds dood wil''. Second opinions vindt hij ,,flauwekul''. ,,De praktijk is dat de arts verplicht is iemand te zoeken die er ook zo over denkt.'' De terughoudendheid van de NVVE bij psychiatrische patiënten met een doodswens: ,,Veel te ingewikkeld.''

Na Kamervragen van het CDA noemde minister Korthals (Justitie) begin dit jaar de werkwijze van De Einder ongewenst. Maar vervolging is onmogelijk zolang geen strafbare feiten worden gepleegd. Een zelfmoord bijwonen mag, zolang op geen enkele manier wordt ingegrepen. Informatie geven is toegestaan, zolang het geen instructie is. Toezicht van de Inspectie ontbreekt ook, omdat De Einder geen zorginstelling is zoals in de wet gedefinieerd.

Hilarius blijft volgens Hilarius altijd binnen de wet. Hij geeft geen aanwijzingen, grijpt niet in. Ook niet als er iets verkeerd dreigt te gaan, zoals bij de zelfmoord van een echtpaar uit Castricum. De man, al in slaap, niest. ,,Het gevolg was dat het kapje nat werd en als een witte klodder tegen zijn neus werd gezogen.'' (..) ,,Het kapje hing toen op zijn kin. Ik was ervan overtuigd dat de zak niet goed meer sloot, hij ademde wel maar de zak bewoog nauwelijks.'' De man sterft toch, een uur later dan zijn vrouw, volgens Hilarius door de werking van de ingenomen medicijnen.

In deze zaak maakte de politie proces-verbaal op. Hilarius werd een dag later verzocht zich te melden bij de rechter-commissaris. Het verhoor leverde niets op. Het ging ook niet over het feit dat hij de zelfmoord had bijgewoond, maar over een bezoek dat hij eerder aan het echtpaar had gebracht. Hilarius: ,,Ze hebben de cruciale vraag niet gesteld: Waar was u gisteravond. Daar was ik toch wel van gaan zweten. Niet dat ik iets strafbaars heb gedaan, maar daar kunnen ze je uren over doorzagen. Daar heb ik geen zin in.''

De Einder adverteert niet; na elke publiciteit melden de wanhopigen zich spontaan. Verschillende hulporganisaties, waaronder de NVVE en de stichting Korrelatie, verstrekken desgevraagd het adres. ,,Het is niet aan Korrelatie om mensen die informatie te onthouden. Dat zou bevoogdend zijn'', zegt directeur D. Huijbregts. ,,Ik heb niet het idee dat ik die mensen de dood injaag'', zegt oprichter S. de Groot van stichting Ex6, een zelfhulpgroep voor mensen met een doodswens. Hij kent Hilarius van de televisie en heeft vertrouwen in hem. ,,Ik geloof dat hij doet wat hij doet naar eer en geweten.''

Anderen hebben hun twijfels. ,,De mensen van De Einder zijn veel actiever dan wij menen ons te kunnen veroorloven'', zegt A.Josephus Jitta, bestuurslid van de NVVE. ,,De grens tussen aanwezig zijn en toch iets doen is klein. Je kunt nauwelijks met je armen over elkaar blijven zitten als de patiënt het heel moeilijk heeft.''

Hoogleraar psychiatrie W.A. Nolen, lid van de commissie die vorig jaar richtlijnen voor hulp bij zelfdoding in de psychiatrie heeft opgesteld, vindt dat vrijwilligers als die van De Einder ,,met al hun waarschijnlijk oprecht goede bedoelingen iemand soms toch wel erg makkelijk over de grens helpen''. ,,Er zou psychiatrische expertise moeten zijn om te beoordelen of er sprake is van een stoornis en of die te behandelen is. Veel suïcidepogingen worden gedaan tijdens ernstige depressies. En de meeste depressies gaan over.''

Voorzitter L. Mulder van het Humanistisch Verbond distantieert zich nadrukkelijk van Hilarius, die onder de vlag van het humanisme opereert. ,,Hij zegt zelf dat hij alleen voorlichting geeft, maar wij vinden dat het te veel richting instructie gaat.'' Dat hij bij zelfdodingen aanwezig is vindt ze wel goed. ,,Het mag. En een zelfgekozen einde is het eenzaamste dat je je kunt voorstellen. Ik kan me voorstellen dat je er graag iemand bij wilt.''

Hilarius lijkt verslaafd aan zijn vrijwilligerswerk. Eigenlijk had hij 1 januari willen stoppen. ,,Maar dat gaat niet zomaar. Ik kan die mensen moeilijk loslaten.''

Laatst nog bezocht hij een vrouw met multiple sclerose. Ook zij vroeg hem `erbij' te zijn. ,,Ik zeg: `Ik doe het niet graag. Maar als u dat wilt, dan kom ik'. En toen heb ik haar gezegend. Een hand op haar voorhoofd. Ik zeg: Ik ben God niet, maar ik zegen u wel, hoor.''