Afkeer van de rechte hoek

Visionaire architectuur op menselijke maat, of kabouter-bouwkunst? De werken van de maandag in Amsterdam overleden architect Ton Alberts hebben niet nagelaten controverses op te roepen. Veel professionele architecten legden een krachtige afkeer aan de dag jegens Alberts' buitennissige, door de antroposofische leer van Rudolf Steiner geïnspireerde gebouwen. Het NMB-hoofdkantoor (thans ING) in de Amsterdamse Bijlmer uit 1987 is, met zijn tien brede torens, met 3,5 miljoen handgevormde bakstenen, en zonder één rechte hoek, verreweg het bekendste.

De NMB eindigde echter steevast bovenaan de lijst bij publieksverkiezingen van het populairste en meest markante gebouw. Ook de opdrachtgevers waren zeer tevreden: Alberts' ontwerpen pasten in een streven van het bedrijfsleven zich een zachter, vriendelijker imago te verschaffen. Na de NMB mocht de bouwmeester derhalve ook in Groningen het kantoor van de Gasunie bouwen. Verder was hij onder andere de architect van de Utrechtste universiteitswijk Rijnsweerde.

Alberts relativeerde later de invloed van de antroposofie, een mystieke stroming uit het begin van deze eeuw. In interviews repte hij van holisme en New Age. Sommige van zijn werken verraden ook de invloed van de Jugendstil en de Spaanse architect Antonio Gaudi. Maar pogingen om hem in de gangbare architectuurstromingen te rubriceerden strandden steeds weer, als de bouwmeester het mystieke blad Bres uitkoos om zijn ideeën onder de aandacht te brengen of serieus betoogde dat hij in Groningen een werk had willen afleveren waarin kabouters, elfjes en andere `energieën' 's nachts hun werk konden doen.

In Alberts' voetspoor wemelt het van navolgers en epigonen –niet altijd zo filosofisch bevlogen maar wel vervuld van diens morele afkeer van de rechte hoek en geneigd tot `natuurlijk' of `organisch' bouwen. In `natuurlijk' opzicht is het NMB-gebouw overigens niet geheel geslaagd. Van de opzet dat de instelling door het opvangen van regenwater en zonnepanelen in zijn water- en electriciteitsbehoeften zou voorzien – een overweging die mede de grillige vorm bepaalde – is weinig terecht gekomen.