Russen voeren oorlog op hun eigen manier

Rusland tracht de opstand in de deelrepubliek Dagestan te bedwingen. In het aangrenzende Tsjetsjenië is de noodtoestand afgekondigd.

Ruslands best getrainde en meest onverschrokken zonen, de rode baretten, bevinden zich ver van huis: in Kosovo, daar waar ze het minst nodig zijn. Nu het weer oorlog is in de eigen onderbuik kijken de Russische generaals gepijnigd. ,,Konden we in Dagestan maar beschikken over onze elitetroepen'', filosoferen ze hardop.

Negen dagen nu al zet Moskou zijn gevechtshelikopters en MiG-straaljagers in tegen de `strijders van Allah', die een handvol lemen dorpen in de Kaukasus bezethouden. Al echoën de granaatexplosies tussen de bergen, de rebellen lijken onverstoorbaar. Ze spreiden hun bidkleedjes uit en knielen naar Mekka. In hun adelaarsnesten hebben ze de groene vlag gehesen en de Islamitische Republiek uitgeroepen, terwijl aan de voet van het gebergte een grote Russische troepenmacht samentrekt.

Omdat het terrein ruig en onbekend is, en de rekruten niet bij bosjes mogen sneuvelen, speelt de luchtmacht een hoofdrol. ,,Wij hebben lering getrokken van de NAVO in Kosovo'', zegt bevelhebber Anatoli Kornoekov. ,,We banen eerst een pad voor de grondtroepen. Maar we zouden zoveel meer kunnen doen als we genoeg brandstof kregen.''

En daar zit 'm de pijn: er is geen geld voor soldij of kerosine, het oorlogstuig valt uiteen, de soldaten doen het in hun broek, hun moeders bidden dat ze levend terugkeren en het Kremlin – dat koste wat kost ,,een tweede Tsjetsjenië'' wil vermijden – mist zijn geharde stoottroepen om de rebellen te verdrijven. Cynisch genoeg heeft president Jeltsin ook baat bij de opstand: die sanctioneert zijn grillig-autoritaire regeerstijl en draait de spotlights weg van zijn vele politieke rivalen die al druk warmlopen voor de race om het Kremlin.

Maar wil hij daadwerkelijk zijn voordeel doen met het conflict, dan moet er aan het front voortgang worden geboekt, liefst op heroïsche wijze. En dus maakt het leger melding van de uitschakeling van zestig guerrillastrijders in één klap: zij zouden zijn bedolven onder een met opzet veroorzaakte lawine, zoals dat in de film wel gebeurt. In de legercommuniqués heet het dat de Russen een strategische bergrug hebben heroverd, vanwaar zij de bezette dorpen in het vizier hebben. De mannen van de 34-jarige krijgsheer Sjamil Basajev, een legende uit de Tsjetsjeense afscheidingsoorlog, zouden als ratten in de val zitten. Russische gevechtsheli's van het type Krokodil droppen mijnen langs de mogelijke vluchtroutes, want dit keer mogen de infiltranten niet levend terugkeren naar Tsjetsjenië. ,,We zullen ze ter plekke vernietigen'', belooft de stafchef van het leger. ,,Als het nodig is zullen we ook hun bases in Tsjetsjenië uitschakelen'', voegt de waarnemend premier Vladimir Poetin daar aan toe.

Deze voormalige KGB-agent is door Jeltsin naar voren geschoven om orde op zaken te stellen, niet alleen langs de rafelende zuidrand, maar vooral ook rond de begeerde Kremlin-troon in het hart van Moskou. De gedisciplineerde Poetin, nota bene door Jeltsin aangewezen als zijn kroonprins, gaat daarbij te werk als een circusartiest die talloze schoteltjes-op-stokjes tegelijk draaiende probeert te houden. Al in zijn eerste week als regeringsleider heeft hij gemerkt dat er, zodra hij zijn aandacht bij het ene probleem heeft, er achter zijn rug iets misgaat.

Bij het blussen van de brandhaard in Dagestan bijvoorbeeld, dreigt het vuur in Tsjetsjenië weer op te laaien. Al kan Rusland die deelrepubliek – ondanks 13.000 soldatenlevens – als verloren beschouwen, het is voor Moskou van groot belang dat de huidige president, Aslan Maschadov, aanblijft. Als gematigd leider leeft hij op gespannen voet met Basajev.

Maschadov heeft ook problemen met andere propagandisten van de heilige oorlog, die hij te fanatiek vindt. Maar omdat zijn positie wankelt, moet hij steeds meer rekening houden met deze fundamentalisten.

Zondag kondigde Maschadov in heel Tsjetsjenië de noodtoestand af voor de duur van een maand. ,,Rusland dreigt een nieuwe oorlog op de Kaukasus te ontketenen'', aldus de begeleidende verklaring. ,,Het zet daarmee het Russisch-Tsjetsjeense vredesbestand van 1996 op het spel.'' Behalve een verhoogde paraatheid langs de grens, houdt deze radicale maatregel een verbod in op de pers, met uitzondering van de staatsmedia. De enigen die machtig genoeg zijn om de persbreidel te negeren zijn Basajev cum suis. Zij geven persconferenties en houden een website bij, vol boude en heldhaftige claims. Hun zogenoemde Congres van de Volkeren van Dagestan en Tsjetsjenië wil alle Russen uit de Kaukasus verdrijven. De naar schatting duizend opstandelingen vormen ,,een vredesmacht'' die alvast een aantal Dagestaanse bergdorpen van het Russische juk heeft bevrijd. De operatie heeft de codenaam Gazi Magomed en zal worden gevolgd door een andere, nog geheime veldslag onder de naam Imam Gamzat-Bek.

Allemaal bluf, zeggen de Russen. Premier Poetin doet het groepje af als een kliek ,,internationale terroristen'' die door buitenlandse mogendheden worden betaald om Rusland te destabiliseren. ,,In hun radioboodschappen kun je vreemde talen horen, en je ziet donkerhuidige types'', zei hij op de televisie. Een van de meest notoire rebellenleiders is afkomstig uit Jordanie. Deze Chattab (zijn nom de guerre) is een aanhanger van het Wahhabisme, een onverdraagzame stroming binnen de islam met wortels in Saudi Arabië. Minister Igor Ivanov van Buitenlandse Zaken heeft dan ook de islamitische wereld dit weekend gevraagd deze rebellen niet (langer) te sponsoren.

Maar het meest frappant in de aanpak van Moskou is het gebrek aan een visie of een plan van aanpak. Hoe denkt het Kremlin deze uithoek van de Russische Federatie weer in zijn greep te krijgen? Wat is de prijs die men daarvoor wil betalen?

De Jeltsin-vijandige pers vreest dat er een doortrapt masterplan achter zit: het Kremlin zou Basajev en consorten zelf financieren voor het voeren van een beperkte oorlog, eentje die premier Poetin genoeg aanleiding verschaft om zelf ook de noodtoestand uit te roepen, zodat hij zich met de volmachten van een dictator kan wijden aan zijn hoofdtaak: het uitschakelen van de Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov als de gevaarlijkste troonpretendent, die voortbouwt aan een brede politieke beweging die maar wat graag het tijdperk-Jeltsin wil afsluiten.

Deze waanzinnige complottheorie haalt de voorpagina's van 's lands invloedrijkste kranten en wordt door zoveel mensen geloofd, dat zowel Poetin als Jeltsin vandaan nogmaals herhaalden dat er in Rusland geen staat van beleg zal worden afgekondigd. Maar dat op zich zegt niet veel; het zijn bezweringsformules die in Rusland op de wildste manieren worden geinterpreteerd.

    • Frank Westerman