Vijf jaar premier Kok

Op 22 augustus viert Wim Kok zijn eerste lustrum als minister-president. Een cameraploeg van Netwerk kwam langs voor een kort commentaar. ,,Is Wim Kok saai?'' vroeg de interviewer. Nu heb ik ze bij Unilever nooit horen klagen dat de voorzitter van de Raad van Bestuur zelfs zo saai was dat niemand hem op straat herkende. Trouwens, Drees was misschien nog saaier dan Kok, en wie vond het ooit zinvol om daarover te mopperen? Wie spanning wil kan naar de bioscoop, en mannen die gelukkig getrouwd zijn kunnen ook nog aan hun vrouw vragen of ze een korte rok wil aantrekken. Laat de minister-president maar moedig en wijs zijn.

Met de verkiezingscampagne van 1994, maar ook daarna, is het Wim Kok gelukt om van de PvdA een betrouwbare, moderne partij te maken. Voor het eerst in 1994 noemde het verkiezingsprogram van de PvdA onomwonden lagere belastingen als een belangrijk middel om de economische groei en de werkgelegenheid te bevorderen. Tot die tijd was de PvdA de partij van de veelomvattende overheid en liet ze het aan de VVD over om te pleiten voor lagere belastingen. Daarenboven had Kok's voorganger als PvdA-leider, Den Uyl, ook nog last van het economische misverstand dat hogere inkomens voor werknemers en ambtenaren een goed recept zouden zijn om de economische groei en de afzet van het bedrijfsleven te bevorderen. Wim Kok heeft helemaal afstand genomen van die fout-Keynesiaanse ideeën. Als hij, steeds ondersteund door Ad Melkert, niet de combinatie van Melkert-banen en lagere belastingen had opgenomen in het verkiezingsprogram van 1994 was Paars misschien nooit tot stand gekomen, want wat zou de VVD aanmoeten met een partij die financieel zo anders denkt dan de liberalen? Het verliep allemaal minder spectaculair en saaier (o.k.) dan in Engeland, maar wat Wim Kok heeft bereikt met zijn PvdA lijkt in veel opzichten op het succes van partijleider Blair om de Labourpartij bij de tijd te brengen. In Engeland en Nederland varen de sociaal-democraten op een moderner economisch kompas dan in Duitsland of Frankrijk, en dat is toch vooral de verdienste van Wim Kok.

Als premier heeft Wim Kok de betrouwbare financiële lijn doorgetrokken die ook al zichtbaar werd toen hij minister van Financiën was in het derde kabinet-Lubbers. De cijfers zijn echt frappant. Toen Kok in 1989 aantrad als minister van Financiën legde de staat beslag op 54 procent van de economie, dat was toen nog zeven procentpunten meer dan gemiddeld in het huidige euro-gebied. Toen hij na vier jaar op de schatkist gepast te hebben in 1994 premier werd was dat hele ongunstige verschil verdwenen en kon niemand meer zeggen dat in Nederland de overheid zwaarder op de economie drukte dan gemiddeld in euroland. Afgezien van het verre Nieuw Zeeland is het moeilijk om een ander land te vinden waar de overheid jaar in jaar uit zo systematisch steeds de buikriem een gaatje strakker afstelde dan bij ons in Nederland. Wim Koks strenge en consistente optreden als minister van Financiën heeft er zeker toe bijgedragen dat VVD-leider Bolkestein het avontuur van Paars met de PvdA aandurfde. Bovendien maakte het de aanloop naar de euro voor Nederland veel comfortabeler dan bijvoorbeeld voor Italië of Frankrijk, die tot het laatste moment door moesten gaan met vervelende bezuinigingen. Ten tijde van eerdere PvdA-ministers van Financiën kon de rechtse pers altijd wel stemming maken over `potverteren' of een `gat in de hand', maar Wim Kok is eigenlijk steeds door De Telegraaf met respect behandeld, zowel als minister van Financiën als in zijn huidige rol van premier.

Financieel solide en betrouwbaar als hij is heeft Wim Kok Paars mogelijk gemaakt, maar het zal hem wel eens verdriet doen dat bij al die financiële voorzichtigheid het zo moeilijk is om Nederland in een wat vlotter tempo te voorzien van infrastructuur die past bij de volgende eeuw. Kok zou wel graag een bouwer zijn van havens, vliegvelden en zweeftreinen, maar krijgt weinig voor elkaar omdat de overheid nauwelijks nog de miljarden kan lenen die daarvoor nodig zijn. Daarom zou ik hem voor zijn jubileum op 22 augustus een vriendschappelijk economisch advies willen aanbieden. Laat Kok het voortouw nemen op een terrein dat de gemeenschappelijke verantwoordelijkheid is van wel vijf of zes ministeries, namelijk `Geld uit de Grond'. Als havens, vliegvelden en snelle treinen erg belangrijk zijn - en Kok lijkt daarvan overtuigd - maar het geld is een probleem, dan bieden grond en gebouwen de beste kans om kosten en baten wat intelligenter bij elkaar te brengen. In Frankrijk mogen alle stadsregio's een forenzenbelasting instellen waarmee werkgevers ieder jaar betalen voor het genoegen dat de sneltram of metro dichtbij hun kantoor een halte heeft. De regering in Parijs hoeft niet te betalen en kan ook de beslissingen overlaten aan de afzonderlijke grote steden. Een veel beter systeem dan bij ons waar Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht in toerbeurt bedelen op het Binnenhof.

In Friesland worden een paar melkveehouders multi-miljonair wanneer hun gemeente een nieuw bestemmingsplan goedkeurt voor woningbouw, maar zo'n loterij helpt helemaal niet om ooit de zweeftrein van Schiphol naar Heerenveen en Groningen te financieren. De bevolking van Friesland krimpt - hoe kan een regio dan ooit welvarender worden? - en het geld zit in de grond, maar het fiscaal instrument ontbreekt om alle boeren een beetje te helpen en geld over te houden voor infrastructuur in plaats van een paar boeren steenrijk te zien vertrekken. Als staks minister Pronk met een nieuw Vinex-plan komt is het te laat en worden weer willekeurige boeren en speculanten miljonair, terwijl de gemeenschap betaalt voor steeds duurdere grond. Voor het zover is zou Wim Kok hard moeten nadenken over een forenzenbelasting en een nieuw wettelijk instrument om hogere grondwaarden te kunnen inzetten voor het algemeen belang. Wie - zoals Kok - financiële soliditeit terecht wil combineren met hoge ambities voor dure infrastructuur, moet durven nadenken over betere spelregels voor het `Geld in de Grond'. Precies omdat het onderwerp inligt tussen zoveel ministeries gebeurt er niet genoeg, en kan actie van de premier helpen. Waarom geen forenzenbelasting in plaats van het afgeschoten rekeningrijden? Waarom geen projectheffing op grondwaarden in plaats van een verscheurend politiek debat over de aftrekbaarheid van de hypotheekrente?

Friesland kreeg pas in 1875 een treinverbinding met het Westen. Volgens de historici Van der Woude en Kooij liep Noord-Nederland permanent economische schade op vergeleken met provincies die eerder konden profiteren van nieuwe treinen. Kok kan die ereschuld aan Noord-Nederland inlossen met een zweeftrein van Schiphol over Almere en Lelystad naar Heerenveen en Groningen. Precies omdat hij saaier en degelijker is (maar dus ook geruststellender) dan Den Uyl, kan Kok bouwen, niet met geleend kapitaal, maar met slim Geld uit de Grond.

    • E.J. Bomhoff