`Je kunt niet bewijzen dat een kind seksueel misbruikt is'

Excessen tegen kinderen nemen toe, het aantal gestoorde ouders ook. Seks met kinderen onder de zestien moet dan ook strafbaar worden gesteld, vindt psycholoog Wim Wolters. `Kinderen zijn een consumptie-artikel geworden.'

Pas geleden moest hij twintig video's met kinderporno beoordelen. Vijf uur lang kijken naar peuters die hun luier uittrekken en vervolgens verkracht worden. Pijpende jongetjes met een grimas op hun gezicht. ,,Dan voel je de morsigheid van het bestaan. Kilte, woede, verdriet. Nee, nooit iets dat op genot lijkt. Ik vind seks en erotiek heel belangrijk, maar dit is vies. Antiseks, waar de geur van de dood omheen hangt.''

Klinisch psycholoog Wim Wolters (65) kan het niet meer. Geen pornofilms en nooit meer kinderen met een lege blik in zijn spreekkamer – een oogopslag die hij herkent uit duizenden.

Hoelang kun je misbruikte kinderen therapeutisch behandelen zonder er zelf aan onderdoor te gaan? Die vraag heeft Wolters zich de afgelopen 27 jaar regelmatig gesteld. Toen hij als psycholoog in het Utrechtse Wilhelmina Kinderziekenhuis (WKZ) was aangesteld, huilde hij samen met de maatschappelijk werkster om de kinderen die overleden. Hij begeleidde incestslachtoffers, zwaar mishandelde kinderen. Tijdens zijn onderzoek naar de familiedoding in Hoofddorp in januari 1997 doemden er `magische fantasieën' op in zijn hoofd. In gedachten maakte hij de wurgingen ongedaan. ,,Er is een geestelijke verzadiging opgetreden; mijn gevoelens hielden op. Ik beschouw het als een bevrijding om het af te sluiten.'' Vorige maand ging Wolters, hoofd van de psychosociale afdeling van het WKZ en hoogleraar psychotraumatologie aan de Universiteit Utrecht, met emeritaat.

Hij sprak in 1980 als eerste academicus in Nederland zijn afschuw uit over seksueel misbruik met kinderen. Sindsdien becommentarieert hij nagenoeg elk grote geweldsdelict en elke zedenzaak waarbij kinderen betrokken zijn. Met het predikaat mediapsycholoog heeft hij geen moeite meer. ,,Toen ik in 1972 voor het eerst bij Koos Postema optrad om de komst van het centrum voor nierdialyse toe te lichten, voelde ik me gestreeld. Tegenwoordig zie ik de pers als een instrument om excessen te beïnvloeden.'' Het was dan ook Wolters die in 1997 voor een mediastilte pleitte nadat vier vaders hun gezinnen om het leven hadden gebracht. Hij stelde voor om ouders die hun kinderen herhaaldelijk het ziekenhuis in slaan, te laten registreren en vorig jaar adviseerde hij het televisieprogramma NOVA om uit Zandvoort afkomstige kinderpornobeelden in de uitzending te tonen. ,,Bij kinderporno denken mensen nog steeds aan zoete taferelen.''

Nog één keer vertelt Wolters zijn metaforische verhalen. Geëmotioneerd en behoedzaam tegelijk. ,,Verdorie!'', roept hij als hij een huiveringwekkende casus uit eigen praktijk heeft opgedist. Felle ogen, zwaaiende handen, een Limburgse g. En dan als de geoefende censor van zijn eigen betoog: ,,Dit mag niet in de krant. Te gruwelijk, te herkenbaar.''

De discussie over Emmer-Compascuum laaide de afgelopen maand op nadat het Assense openbaar ministerie aankondigde TNO een bodemonderzoek te laten uitvoeren naar de aanwezigheid van kelders onder basisschool De Dreef. Volgens vier ouderparen zijn hun kinderen daar seksueel misbruikt door ouders en leerkrachten. Ze baseren hun beschuldigingen op de getuigenissen van de kinderen.

,,Kinderen kunnen behoorlijk agressief met andere kinderen omgaan. Voorzover ik de Emmense zaak kan beoordelen, hebben oudere kinderen daar agressieve seksspelletjes met jongere schoolgenootjes gespeeld. De opwinding die vervolgens ontstond, is in verband gebracht met de aanwezigheid van kelders onder de school. Ik heb twijfels over de realiteitswaarde van de verhalen waarin die kelders figureren. Ze zijn té sinister.''Wanneer is de getuigenis van een kind té sinister?

,,Het is niet de eerste keer dat zo'n ontuchtzaak zich voordoet in Nederland. Als er sprake is van een zedenmisdrijf waarbij kinderen zijn betrokken, besteden politie en justitie daar serieuze aandacht aan. Er is een methodiek ontwikkeld waarbij kinderen in verhoorstudio's op een soepele manier een getuigenis kunnen afleggen. Al vind ik die methode voor kleuters niet toereikend, die moeten worden opgevangen door professionele hulpverleners.

,,De verhalen in Emmen variëren van stokjes in kontjes tot in bad ondergedompelde, gedrogeerde kleuters die gefotografeerd werden en getuige waren van begrafenissen onder het schoolplein. Kinderen spreken elkaar tegen of verklaren later alles te hebben verzonnen. Daar frons ik mijn wenkbrauwen bij.''

Maar hoe kunt u bewijzen dat die verhalen niet waar zijn?

,,Dat is moeilijk. Je kunt vaak niet bewijzen dat een kind seksueel misbruikt is. Er zijn geen empirisch goed gevalideerde instrumenten om ontucht of een trauma vast te stellen. De uitkomst hangt af van de terzakekundigheid van de onderzoeker en zijn team. Zijn ervaring, zijn persoon, zijn capaciteiten. Al staat hem geen laboratorium ter beschikking, hij kan met behulp van tekeningen, spelmateriaal, poppen, klei, zand en een langdurig contact met het kind in een behoorlijk aantal gevallen een redelijk betrouwbare uitspraak doen.

,,Bij een adequate ondervraging kunnen ook heel jonge kinderen informatie op tafel leggen die voor de goede verstaander realiteitswaarde heeft. Authentieke verhalen, verteld met emotionele expressie. Maar ze kunnen er ook met een theatrale glans op los fantaseren. Is het een ernstig, in zichzelf gekeerd kind of is het een kind met een grote verbeeldingskracht? Ook in het laatste geval kan zo'n kind misbruikt zijn. Dan kunnen er allerlei externe factoren een rol spelen: de ontwikkelingsgeschiedenis, de achtergrond, zijn er problemen in het gezin?''

Of die kelders bestaan of niet, die kinderen hebben wel fysieke en emotionele stoornissen. Ze slikken kalmeringstabletten en ze willen dood.

,,Ik twijfel ook niet aan de angst en de pijn van de betrokkenen. Het komt nogal eens voor dat ouders in dit soort situaties zelf seksueel zijn misbruikt. Ze zijn overtuigd van hun gelijk en zijn daar ook niet meer vanaf te brengen. Het enige dat nog troost kan bieden, is de rechtvaardiging, het gelijk aan hun kant. Ze gaan een soort tweede leven leiden en dat is vooral voor de kinderen zeer schadelijk. Die lijden het meest onder de onrust en de verhalen. Het dagelijks leven is ervan doortrokken.

,,Het conflict in Emmen is te ver gevorderd. Het is moeilijk om nog hulp te kunnen bieden. Er is een broeierige sfeer ontstaan waardoor de vermeende gedupeerden emotioneel zijn geworden. Hun oordeel over de gebeurtenissen gaat een eigen leven leiden. Ze hebben zich geïnstalleerd in hun trauma en geven het niet meer prijs. Soms scheppen mensen zelfs voldoening in die slachtofferrol.''

In hoeverre is Emmer-Compascuum te vergelijken met Oude Pekela, waar in 1987 vijftig schoolkinderen zouden zijn misbruikt?

,,In beide gevallen gaat het om verhalen van huiveringwekkende aard, zo schokkend dat ze kunnen leiden tot een collectief trauma. In beide gevallen hebben de getuigenissen van de kinderen de buitenwereld niet kunnen overtuigen en ontbreekt het nog aan harder bewijsmateriaal. Het verschil is dat we nu ervaring hebben. De mentaliteit is anders, de openheid groter en er is meer expertise, hoe gebrekkig die soms ook is. Dat maakt het drama toegankelijker voor buitenstaanders.''

Het afgelopen decennium zijn er aan de lopende band excessen geweest waarvan kinderen het slachtoffer werden: seksueel misbruik, incest, gezinsmoorden, kinderporno, mishandeling. Waarom ineens zo'n uitbarsting?

,,Die excessen zijn de afgelopen tien jaar zichtbaar geworden en onderzocht. Het is een tijd van onthulling. Maar er zijn natuurlijk altijd verschrikkelijke dingen met kinderen gebeurd. Jongensbordelen waren courante sociale instituties bij de Grieken en de Romeinen. In 1890 lagen er nog dode baby's in de straten van Londen en tot voor kort werden kinderen met sadistisch getinte pedagogische instrumenten gestraft.

,,Nieuw is de grootschalig gecommercialiseerde verspreiding van kinderporno via het Internet. Kinderen zijn interessant geworden als consumptieartikel. Tegelijkertijd is er een maatschappelijk bewustwordingsproces op gang gekomen en dat heeft geleid tot een verbeterde wetgeving op het gebied van seks met minderjarigen. Seks met kinderen onder de twaalf jaar is strafbaar. Ik vind dat die leeftijdsgrens mag worden opgetrokken tot zestien jaar.

,,Het Wilhelmina Kinderziekenhuis wordt in toenemende mate geconfronteerd met gestoorde ouders. Ouders die hun kinderen verminken om zelf aandacht te krijgen – het syndroom Münchhausen by proxy. Ouders die hun kinderen proberen te doden in het ziekenhuis. Maar ook daarbuiten zie ik bij ouders en andere volwassenen een regressie naar een primitief stadium. Ze laten zich leiden door impulsen en er is niemand die hen corrigeert. Ze willen ook wel eens proberen hoe seks met kinderen is.

,,Het is de geestelijke Verelendung van mensen die hun geweten zijn kwijtgeraakt. Hun psychologisch disfunctioneren wordt als probleem overheersender. Ze redden het niet alleen. Wat voor moreel appèl gaat er nog uit van de politiek? Ik kan alleen Nelson Mandela als gedreven, krachtige politicus te berde brengen. Het religieuze kader is weggevallen. De nieuwe bisschop van Groningen discussieert met zijn collega uit Limburg over de vorm van de bisschopsring. Ik heb liever dat ze het over euthanasie hebben.''

Welke kinderen zijn in Nederland het slachtoffer van die verdorven ouderlijke moraal?

,,Er zijn jaarlijks vijftienduizend meldingen van kindermishandeling. Voornaamste klacht: seksueel misbruik. Het aantal mishandelde minderjarigen wordt geschat op vijftigduizend. Er is altijd gezegd dat mishandeling en verwaarlozing in alle milieus voorkwam, maar dat is niet zo. Een kind heeft een grotere kans een trauma op te lopen als het er sociaal, economisch en psychologisch slechter aan toe is. Als het in een gewelddadige omgeving verkeert, in een verwaarloosd huis woont en bovendien slachtoffer van seksueel misbruik is.

,,Een jongen van negen jaar komt uit een chaotisch verwaarlozend milieu. Vader en moeder zijn gestoord, vader doodt moeder. De jongen verhuist van het ene internaat naar het andere. Dat is een noodlotscyclus. Hij wordt ongevoeliger voor beschadiging. De steen rolt verder van de berg. Al voelt hij de intensiteit van de pijn niet meer zo, hij is gedoemd om opnieuw in ongunstige omstandigheden te vervallen.

,,Een verwaarloosd meisje van zeven jaar zoekt naar aandacht buitenshuis. Ze wordt op straat verkracht. Ze krijgt hulp van een professionele instantie, maar een paar maanden later zwerft ze weer op straat op zoek naar aandacht. Daar kan de hulpverlening alleen nog maar stutten tegenaan zetten.

,,Er zijn natuurlijk kinderen met een enkelvoudig trauma die herstellen. Ze kunnen na een aangrijpende gebeurtenis terugvallen op een stevige basis. Er is dan weliswaar sprake van pijn, angst en leed, maar de opvang is goed.''

Is al dat kinderleed dagelijks te verwerken voor een therapeut?

,,Je moet goed voor jezelf zorgen, want je kunt dit werk niet doen zonder dat het een sterke emotionele reactie teweegbrengt. Neem het verhaal van het kind dat getuige was van een partnerdoding. Ze zat uren later nog onder het bloed. Als therapeut moet je dan zo warm mogelijk zijn en tegelijk efficiënt: snel naar de kinderarts en schone kleren organiseren.

,,Gelukkig heb ik op zulke momenten een constructieve instelling. Ik vind mezelf dan vrij sterk. Maar ik ben bedacht op mijn eigen overgevoeligheid. Krijg ik er last van, dan moet ik hup paardrijden of een weekend weg naar mijn huisje in Limburg.''

Betrekt u na uw afscheid permanent uw tweede huis?

,,Ik had bijna een schuldgevoel jegens al die lost cases. Het is een groep waarvoor ik me verantwoordelijk ben gaan voelen.

,,Morgen vertrek ik naar Israel om lessen traumatologie te geven aan artsen en psychologen in de Mental Health Clinic in Gaza. Zulke eerstehulptrainingen geef ik ook in Sarajevo. Verder wijd ik me aan de beheersbare psychische problemen van volwassenen in mijn praktijk. Volwassenen met een negen-tot-vijf baan die ik weer op de been kan helpen. Dat werk is maatschappelijk misschien minder zinnig, maar wel lonender.''