Vanuit Jena over de hele wereld winkelen

Het Oosten van Duitsland torst nog de lasten van het DDR-verleden. Maar tien jaar na de val van de Muur kent de Wende er ook winnaars. Stephan Schambach is de eerste `Ossie' wiens bedrijf aan de beurs werd genoteerd.

Stephan Schambach woont tegenwoordig in de buurt van San Francisco. De 27-jarige oprichter van Intershop uit het Oost-Duitse Jena heeft het gemaakt; in Duitsland en in Amerika. Schambach is een van weinige miljonairs in het Oosten van de Bondsrepubliek. Een succesvolle starter, de eerste Ossie wiens bedrijf aan de beurs genoteerd werd. Hij geldt als Hoffnungsträger, als iemand waarvan veel wordt verwacht. Der Spiegel noemde hem de koning van de jonge ondernemers. Een Duitse Bill Gates. Net als Gates is hij een self-made man.

Schambachs wereld is Internet. Binnen drie jaar maakte hij Intershop tot een global player. Zijn bedrijf ontwerpt klantgerichte websites, catalogi en verbindingen voor e-commerce, waarmee de handel op het net revolutionair kan worden versneld. Lufthansa, Siemens, Mercedes-Benz, Deutsche Telekom, maar ook de Amerikaanse computergigant Hewlett-Packard, Compaq, Canon, Bacardi en de internet-zoekmachine Altavista horen tot zijn opdrachtgevers. Meer dan twintigduizend door Intershop ontwikkelde sites zijn in omloop en daarnaast worden steeds meer `internet-warenhuizen' ontwikkeld.

Sinds ruim een jaar is Intershop genoteerd aan de nieuwe beurs voor startende ondernemers in Frankfurt am Main (Neuer Markt). Een snelle groeier, een van de vele internet-bedrijven die het wereldwijd goed doen. Net als de koers van het aandeel Intershop stijgt de omzet en het aantal medewerkers dat over de hele wereld reeds 450 man bedraagt. De naam is een parodie op de DDR-winkels waar bevoorrechte Oost-Duitsers tot 1989 tegen west-marken westerse producten konden kopen. Beursanalisten schatten de waarde van Schambachs bedrijf op 1,8 miljard dollar, al zijn de aanloopverliezen enorm, zoals bij elk internet-bedrijf. In het eerste kwartaal werd een negatieve cash-flow van 16,7 miljoen mark geregistreerd. Een dividend wordt niet uitgekeerd. ,,Als Existenzgründer moet je risico's nemen. Onze markt zal blijven groeien. Ik wil dat we slagen'', zegt Schambach.

Volgens hem maakt het geen wezenlijk verschil waar zijn bedrijf gevestigd is. Het operationele terrein van Intershop blijft immers niet beperkt tot Jena, de stad waar de Duitse dichter Friedrich Schiller en de filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel tweehonderd jaar geleden aan de universiteit doceerden. Anderhalve eeuw geleden begon Carl Zeiss hier zijn lenzenbedrijf dat na de Wende van 1989 werd gesaneerd en opgesplitst, en waarvan de geprivatiseerde kern als het Oost-Duitse Jenoptik eveneens aan de beurs genoteerd is.

Vroeger was Schambach discjockey. In 1996 bezocht hij Californië, dat was de eerste keer in zijn leven. Engels kon hij amper, geld had hij nauwelijks. Hij zoog alles op wat hij zag. Nu hoort de Engelse les tijdens de middagpauze tot het vaste program van zijn medewerkers in Jena. Schambach woont in Californië ,,omdat ik dan direct voeling heb met de Amerikaanse markt''. Zijn hele marketing-afdeling zit in de VS. Vergaderingen vinden plaats in de vorm van video-conferenties. Nog is Europa zijn voornaamste afzetmarkt. Maar in het eerste kwartaal van dit jaar steeg de omzet in de VS met 114 procent naar 3,8 miljoen mark: meer dan een kwart van het totaal.

Schambach: ,,Amerika is heel belangrijk voor ons. Vergeleken met Silicon Valley is Duitsland, en zeker Oost-Duitsland, een onderontwikkeld gebied. Teveel Duitsers schrikken ervoor terug om als entrepeneur aan de slag te gaan. In de VS en Canada is dat heel anders. Daar gaat het elke dag opnieuw om het naakte bestaan. Als Duitser heb je in Amerika geen enkel voordeel. Het enige wat je helpt, is je product. Dat moet het beste zijn.''

Regelmatig komt hij over uit de States waar zijn Duitse vrouw en twee kinderen verblijven. Dan bezoekt hij de stamzetel van zijn bedrijf in de deelstaat Thüringen. In Jena, waar alles begon, werken ruim 200 man, de overige 250 zijn verspreid over vestigingen in zestien landen. ,,Ik ben Duitser. Waarom niet? Oost-Duitsers hebben geen genetisch defect. Duitsland is mooi, het blijft mijn Heimat. Jena is prachtig, vertelt Schambach op het balkon van zijn bedrijf dat is gehuisvest in het vroegere hoofdkantoor van Carl Zeiss Jena.

Hij wijst op de beboste heuvels, het historische stadscentrum, de glazen toren van de universiteit die wordt gerenoveerd, en op de kruittoren waar Johann Wolfgang Goethe, de grootste Duitse dichter, anatomisch onderzoek verrichtte. In Jena vindt de Umbruch in de praktijk plaats: beneden in de hal staan de mountainbikes waarmee het personeel naar het werk komt.

Stephan Schambach is een techneut in grote-mensen-land. Reeds als 19-jarige student ontwikkelde hij een apparaat waarmee transistors op fouten konden worden getest. In ruil daarvoor mocht hij wat hoorcolleges overslaan. Hij ontwierp versterkers en geluidsapparatuur die hij voor goed geld kon verkopen. Na de Wende stortte de Oosteuropese afzetmarkt in. Op 3 oktober 1990, de dag van de Duitse eenwording, kocht hij zijn eerste computer en begon hij een eigen zaak. Inmiddels werkt hij aan de verdere automatisering van de processen waarmee de externe handel tussen bedrijven wordt versneld en goedkoper wordt.

Zijn voorbeeld is niet zozeer Microsoft, als wel het Duitse SAP. Binnen vijf jaar wil hij net zo groot zijn als dit omvangrijke softwarebedrijf uit het West-Duitse Walldorf. Bij Intershop heeft hij een platte hiërarchische structuur geïntroduceerd. Alle personeelsleden nemen via aandelenopties deel aan het bedrijfsresultaat. Elke ochtend worden de beursnoteringen aandachtig bestudeerd. ,,De drempels zijn weg. De nieuwe generatie ondernemers ziet het klassenverschil niet meer'', zegt hij.

Problemen kent Schambach niet: ,,Elke week doemen nieuwe problemen op die je moet oplossen. Tot nu toe is dat steeds gelukt.'' Zijn belangrijkste uitdaging? ,,Groei. Het is een permanente uitdaging. Met een enkele verandering in de procedure ben je er niet.'' Voornaamste advies? ,,Kijk goed wat succesvolle firma's doen. Er zijn altijd overeenkomsten te vinden. Probeer een uniek product te ontwikkelen. En als je het serieus aanpakt, wordt je marktleider in de hele wereld.''

Het eerste deel in deze over Oost-Duitse ondernemers verscheen op 4 augustus in deze krant