Parttime God

Van deemoed naar grootheidswaan, het is maar een kleine stap. Het Messias-instinct schuilt in ons allemaal. Aflevering 32 in Bas Heijne's serie in het laatste jaar van het millennium.

De modeontwerper Paco Rabanne had de wereld gewaarschuwd: een uur na de zonsverduistering zou het ruimtestation Mir op Parijs neerstorten. Er gebeurde niets.

Tijdens de komende eeuwwende, bericht de BBC, zullen er in Jeruzalem ongeveer veertigduizend mensen rondlopen die zich Gods zoon wanen. Of de heilige maagd Maria, of Samson, of de profeet Elia - er is een ruime keuze. Schoongewassen, gehuld in de lakens van hun hotelbedden, begeven ze zich naar de heilige plaatsen, waar ze luidkeels Gods Woord verkondigen of kond doen van hun goddelijke missie. Zij zijn uitverkoren, wij niet. Zij preken, oordelen, verlossen. Wee degene die niet luistert.

Het duurt gemiddeld zo'n tien dagen.

Het heet het Jeruzalem Syndroom. Het is begin jaren tachtig ontdekt, volgens het ANP-bericht dat ik las, door dokter Bar El, die werkzaam is in de psychiatrische kliniek Kfar Shaul. Hij heeft in de loop der jaren een ruime ervaring opgedaan; het aantal patiënten schat hij op ongeveer één procent van alle pelgrims in de Heilige Stad. Het is een tijdelijke aandoening. De meesten genezen snel van hun goddelijke bevlieging. Ze worden weer gewoon toerist, ze schuifelen deemoedig langs de ruïnes en heilige plaatsen, nemen foto's en kopen ansichtkaarten. Weg is hun gebiedende overtuiging, verdwenen hun verlosserswaan.Ze zijn niet langer uitverkoren. Wat hen rest is schaamte.

De verklaring? Volgens dokter Bar El gaat het om een ondraaglijke spanning tussen verbeelding en werkelijkheid. De pelgrim heeft van een bepaalde plaats bewust of onbewust zo'n ideaal beeld geschapen, dat wanneer hij er eindelijk oog in oog mee komt te staan, er een psychotische reactie plaatsvindt. Er zijn ongeneeslijke gevallen, zoals een Amerikaan die al jaren denkt dat hij Elia is en samen met een naakte Heiland in een goedkoop hotelletje woont. Die zijn minder interessant, vind ik. Mensen die even gek worden, zijn meestal boeiender dan mensen die hun hele leven krankzinnig zijn.

Waar je bij zou willen zijn, is dat moment waarop de profeet tot inkeer komt, wanneer hij beseft dat hij zich verschrikkelijk heeft aangesteld. Wanneer hij zijn stralende gewaden voor zijn ogen weer gewoon in vuile lakens ziet veranderen.

Wat heb ik in Godsnaam gedaan?

Eigenlijk is het Jeruzalem syndroom mooier dan het veel bekendere syndroom van Stendhal, waarbij iemand bij het zien van kunst wordt overweldigd door de schoonheid ervan en buiten bewustzijn raakt. De lijder aan het Jeruzalem syndroom wordt ook overweldigd door een intense ervaring, maar valt niet flauw; zijn geest neemt het heft in handen. Je wordt zelf wat je nu juist dreigt te vermorzelen, je geest past zich aan aan je verpletterende indrukken. Er vindt een rolverwisseling plaats: de deemoedige pelgrim wordt de profeet waarvoor hij even eerder bij wijze van spreken in het stof kroop. Als hij God zelf niet is, dan is hij toch minstens Zijn Zoon of Zijn profeet.

Onthult dat iets? Is er in je hoofd iets dat uit is op almacht? Als het tegenwoordig over religie gaat, wordt altijd de menselijke behoefte aan een goddelijk verband onderstreept, de behoefte om deel uit te maken van iets `dat groter is dan jezelf'. Die behoefte, hoor je altijd weer, is zo groot dat hij de ratio, de kennis, vrij achteloos opzij kan schuiven je gelooft omdat je wilt geloven, daar helpt geen wetenschap aan. Overgave, daar draait het om, je levert je uit, bewust van je eigen nietigheid, en zo overstijg je jezelf. Je voelt de aanwezigheid van het goddelijke, je buigt het hoofd in nederigheid.

Het Jeruzalem syndroom laat de andere kant zien, het Messias-instinct. Je erkent geen macht die groter is dan jezelf, je wordt zelf groter dan je ooit bent geweest. Dat beantwoordt aan een diep geworteld verlangen, misschien wel net zo diep als het verlangen tot overgave alleen heeft de geschiedenis het in zo'n kwaad daglicht gesteld dat je er zelden meer over hoort. Wie zichzelf almacht toekent, is net zo gek als al die mannetjes die dachten dat ze Napoleon waren. Alle namaak-Messiassen die zich in de wereldgeschiedenis hebben geopenbaard, hebben een verwoest landschap vol rokende puinhopen achter gelaten.

Niemand die zich er openlijk mee zal associëren. Profeten, Idolen, Verlossers en Führers, dat zijn de anderen.

O ja? De patiënten van dokter Bar El doorbreken onwillekeurig een taboe. Hoe groot hun schaamte achteraf ook is, ze hebben toegegeven aan een impuls die heel herkenbaar is. Vanuit jezelf gezien draait de wereld immers om je eigen bewustzijn, in zijn hoofd is een ieder het centrum van het universum. Dat de werkelijkheid anders is, daar kom je snel genoeg achter; maar dat neemt het gevoel niet weg dat je een middelpunt bent, alle bewijzen van het tegendeel ten spijt. Uit die vreemde paradox, je besef van je eigen nietigheid en aan de andere kant de centrale aanwezigheid van jezelf in de wereld, komt het verlangen voort te aanbidden maar ook om aanbeden te worden. Bewondering en dweepzucht en aanbidding van figuren die groter zijn dan jezelf, gaan hand in hand met de neiging om het roer van hen over te nemen. Geen fan van Michael Jackson die er niet van gedroomd heeft Michael Jackson te zijn.

Het blijft meestal bij dansen voor de spiegel, almachtfantasieën als dagdromen. Niemand kan alleen binnen zijn eigen hoofd leven, er moet een praktisch verbond met de wereld gesloten worden. Die wereld onderstreept doorgaans je eigen onbeduidendheid, zodat voor grootheidswaan helemaal geen plaats meer is. Je bijt liever je tong af dan te bekennen dat je soms best wel eens een keertje een soort van verlosser zou willen zijn.

Vol ontzag richt je je blik op de groten, de machtigen, de idolen en iconen. Je gaat op pelgrimstocht naar het allerheiligste, je loopt krom van bewondering en deemoed, je vouwt je handen in aanbidding. En al die tijd sluimert er diep in jezelf een vulkanisch verlangen, dat je wegmoffelt en ontkent, waarvan je weet dat het belachelijk en idioot en waanzinnig is en dat het je bij dokter Bar El op de divan zal doen belanden wanneer je je erdoor laat overmeesteren.

Eén keer in je leven Jezus zijn!

    • Bas Heijne