De term `jazz'

In het artikel `Jazz-archief voor ingewijden' (NRC Handelsblad, 31 juli) stelt Edo Dijksterhuis zonder meer dat de term `jazz' een verbastering is van het woord `orgasm'. Zijn stelling levert zes problemen op: 1. Het verdwijnen van de eerste lettergreep. 2. Het verdwijnen van de syllabische `m' aan het eind; 3. Het feit dat de palatalisatie van `g' naar `j' in deze context een fonologische anomalie is: het woord `gas' is tenslotte ook niet tot `jas' verbasterd. 4. De sociologische ontwikkeling: hoe komt een geleerd woord als `orgasm' in de taal van proletarische zwarte muzikanten terecht? 5. De betekenisontwikkeling. 6. Het gebruik van `jazz' als overgankelijk werkwoord in voorbeelden als `Jazz it up!' (m.b.t. muziek); `I'm gonna jazz her' (m.b.t. een dame), terwijl `orgasm' een zelfstandig naamwoord is.

De Oxford English Dictionary verschaft geen etymologie van `jazz'. Mijn onderzoek m.b.t. de term `jazz' is gepubliceerd in Tieken & Frankis eds. (1991), Language usage and description, ISBN 9051833121.

De term `jazz' of `jass' werd al aan het begin van de eeuw gebruikt in de bordelen van New Orleans als werkwoord en als zelfstandig naamwoord. Het woord verwees kennelijk naar muzikale zowel als seksuele expertise in ritmiek (d.w.z. bij het musiceren, bij het dansen en bij de coïtus). Deze expertise onderscheidde zich door de suggestie van versnelling bij een gelijkblijvend tempo, het syncopisch voor- en na-timen, verrassende verschuivingen in accentuering en intensiteit, en het toepassen van cross-rhythms.

Ik stel dat de term `jazz' afgeleid is van het Franse `chasse'. New Orleans, waar de jazz rond de eeuwwisseling ontstond, lag in het Frans-sprekende Louisiana, dat in 1803 door de Amerikanen van Napoleon werd gekocht. De eilanden op de slavenroute, Guadeloupe, Martinique en Haiti waren ook Frans. De zwarte slaven in Louisiana kwamen van verschillende stammen en regio's in Afrika, en ontwikkelden op die slavenroute pidgintalen met veel Frans vocabulaire. Gedetailleerde beschrijvingen van hun ritmische muziek en hun seksueel opwindende dansen op Martinique vinden we b.v. in Hearn (1890), Two Years in the French West Indies, Harper, Oxford.

De Grande Larousse de la Langue Francaise (1971) geeft twee betekenissen van het werkwoord `chasser': `chercher à prendre' en `faire avancer rapidement'. De eerste betekenis kan heel goed seksueel geduid worden, de tweede heel goed muzikaal. Bij het zelfstandig naamwoord wordt als voorbeeld gegeven: `Faire la chasse à une femme.' Le Robert, Dictionnaire de la Langue Francaise (1985) voegt nog toe: `être en chasse' = `être en chaleur', d.w.z. het loops zijn van b.v. een hond.

In het proces van creolisering van het Frans is de stap van `chasse' naar `jass' volkomen natuurlijk. Als `chasse' het etymon van `jazz' is, doet zich geen van zes bovengenoemde problemen voor.