De tempelberg van Brabant

Het stereotype van het katholieke Brabant blijkt niet altijd te zijn opgegaan. Bergen op Zoom was althans ooit hét gereformeerde bolwerk van het Zuiden. `Godts Berch is vruchtbaer', zeiden de Bergse gereformeerden rond 1600 trots. Met behulp van die bijbeltekst vergeleek men de stad met de berg Sion, de tempelberg in Jeruzalem, `Gods eigen woonplaats'. Een halve eeuw later was minder dan een vijfde deel van de Bergenaren katholiek. Pas begin 1800 waren de katholieken er weer ver in de meerderheid.

Over de maatschappelijke aardverschuivingen die de zestiende-eeuwse reformatie en de zeventiende-eeuwse katholieke herleving in deze stad teweeg bracht, schreef de historicus en geboren Bergenaar De Mooij het ultieme boek. Met zijn benadering van onderop vormt het een specimen van de door de gedrags- en cultuurwetenschappen geïnspireerde, interdisciplinaire `nieuwe geschiedschrijving'. Behalve aan establishment en georganiseerde godsdienst schenkt De Mooij ruim aandacht aan de `gewone gelovige' en de geleefde praktijk, aan volkscultuur en volksmentaliteit, aan demografische aspecten en sociaal-economische en politiek-militaire verhoudingen.

De Bergse religieuze situatie lijkt geografisch bepaald. Als Brabantse stad aan Zeeuwse stromen was Bergen op Zoom politiek en economisch nauw verbonden met het omringende Brabantse, katholieke platteland. Tegelijk was het sterk op het gereformeerde Zeeland georiënteerd. Als vesting- en havenstad bezat het een multicultureel karakter.Het herbergde uiteenlopende gezindten en nationaliteiten en kende een sterke migratie.

Deze pluriformiteit droeg bij aan de spreekwoordelijke Nederlandse tolerantie. Samenwerking met andersdenkenden was pure noodzaak. Terwijl de Staten-Generaal talloze resoluties ter bestrijding van `paapse stoutigheden' uitvaardigde, lieten de Bergse ambtenaren die belast waren met het toezicht op de naleving van de plakkaten de katholieken oogluikend hun gang gaan. Als schadeloosstelling voor de gederfde boetes ontvingen deze ambtenaren van de katholieken jaarlijks een vast bedrag, de recognitie. In augustus 1717 brachten de Bergse pastoor en kerkmeesters een kennismakingsbezoek aan de nieuwe advocaat-fiscaal uit Den Haag. Bij de vriendelijke ontvangst kregen zij te horen hoe deze de jaarlijkse recognitie wenste te ontvangen. Op diens verzoek zouden ze de kerk `ter sijner respecte' gesloten houden als de fiscaal in de stad was. Na het bezoek aan de fiscaal besloten de kerkmeesters hem een bijzondere recognitie te zenden als gelukwens met zijn ambtsaanvaarding. Bergen op Zoom was in deze omgangsoecumene niet uniek. Gekochte tolerantie had na de Vrede van Munster in 1648 in meer plaatsen in de Republiek ingang gevonden.

Deze Nijmeegse dissertatie past in de reeks stads(reformatie)geschiedenissen zoals die tot nu toe verschenen zijn over Rotterdam (Ten Boom, 1987), Haarlem (Spaans, 1989), Kampen (Van der Pol, 1990), Delft (Abels en Wouters, 1994), Utrecht (Kaplan, 1995) en Antwerpen (Marnef, 1996). Niet eerder was een stad uit de voormalige generaliteitslanden, de zuidelijke gebieden die door de Staten-Generaal werden bestuurd, voorwerp van onderzoek. Nieuw is de dubbele optiek: De Mooij beziet de stedelijke samenleving vanuit zowel het nieuwe protestantse als het oude katholieke gezichtspunt. Uniek is ook het langetermijnperspectief. De periode 1577-1795 valt in grote lijnen samen met het bestaan van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Door zijn onderzoek over twee eeuwen uit te breiden, kon de auteur optimaal de wisselwerking tussen politiek, religie en sociale orde bestuderen. Daarmee overstijgt zijn studie het niveau van de regionale geschiedschrijving.

Dat geldt onder andere voor de hoofdstukken over de gereformeerde disciplinering van het maatschappelijke leven. In 1688 houdt de gereformeerde kerkenraad een `paardenfluisteraar' wegens toverij van het avondmaal af, omdat hij met `ongewoonlijcke ceremoniën' en met `vreemde gebeerden' paarden en vee geneest. De Mooij tekent aan, dat deze vorm van diergeneeskunde tot in de twintigste eeuw in de omgeving van Bergen op Zoom zou worden gepraktiseerd. Het kennelijk geringe effect van het gereformeerde beschavingsoffensief door middel van tuchtoefening lijkt symptomatisch voor een ruimer gebied dan het hier beschrevene alleen.

Charles C.M. de Mooij: Geloof kan bergen verzetten. Reformatie en katholieke herleving te Bergen op Zoom 1577-1795. Verloren, 704 blz. ƒ65,-