Bosboom zette schuur in kerkelijk licht

De titel Lux in tenebris (licht in de duisternis) die Johannes Bosboom (1817-1891) gaf aan een van zijn schilderijen, dekt in meerdere opzichten de lading. Het werk stelt een gezicht voor op het hoofdaltaar van de Augustijnerkerk in Antwerpen. Het eerste plan, waar enkele figuren voor het altaar knielen, is duister. Maar daarboven verheft zich een barok gebeeldhouwd altaarstuk, waarin de Maagd Maria zich vanuit het donker opwaarts beweegt. Daarboven, in de top van het altaarstuk, is de Heilige Drie-eenheid weergegeven in een krans van licht. Ook de omringende architectuur lijkt naar boven toe op te lossen in licht en ijlheid. De symboliek van titel en voorstelling spreekt voor zich: wie zijn blik, vanuit de duisternis van de wereld, richt op het goddelijk licht, wacht de verlossing.

Zo'n schilderij komt onwillekeurig over als een uitdrukking van diepe religiositeit, of als negentiende-eeuwse katholieke propaganda. Toch spreekt het commentaar dat de schilder zelf gaf op dergelijk werk, een heel andere taal. Bosboom ging daarin voorbij aan een vermeend religieus-devotioneel aspect van zijn schilderkunst, en sprak van zijn `bijzondere neiging om indrukken weer te geven die kerkgebouwen op mij maken'. Dat, zo voegde hij eraan toe, bracht hem er `gaandeweg toe dit genre tot mijn `hoofdbaan' te kiezen'.

Een tentoonstelling van zo'n zestig werken die in Museum Rijswijk is ingericht, laat zien hoe ruim Bosboom zijn specialisme opvatte. Indrukken van kerkgebouwen vormen inderdaad de hoofdmoot. De keuze voor deze thematiek maakte hij al vroeg in zijn carrière, in het atelier van Bart van Hove die zijn leerling toneeldecors liet schilderen en zo in aanraking bracht met architectuurschilderkunst. Naast werk van tijdgenoten vormde de grote traditie van Hollandse architectuurschilderkunst een vanzelfsprekende inspiratiebron. Verschillende werken van Bosboom zijn gemodelleerd op interieurs van Emmanuel de Witte en vaak zijn zijn figuren gekleed in zeventiende-eeuwse kostuums.

Bosbooms interieurs van openbare gewijde gebouwen ontlenen hun grootste effect aan een subtiel spel van licht en kleur. Hoewel ze doorgaans keurig volgens de regels van het perspectief zijn opgebouwd, bereikt de schilder de suggestie van diepte vooral met andere middelen. Zo toont een Interieur van de Sint-Laurenskerk te Alkmaar (de kerk waar hij was getrouwd met de schrijfster Geertruida Toussaint en die hij vaak heeft geschilderd), een gezicht in een van de zijbeuken, duister overkluisd door kruisribgewelven. Tussen de zware pijlers door is links het veel lichtere middenschip van de kerk te zien en in de achtergrond opent zich het fel verlichte dwarsschip.

Om dergelijke effecten ging het de schilder. Hoe accuraat naar de werkelijkheid geobserveerd veel van zijn interieurs ook zijn, telkens weer past hij varianten op dit schema toe. Of het daarbij nu ging om sober ingerichte protestantse kerken, weelderig gedecoreerde katholieke interieurs of synagogen deed niet ter zake. Zelfs de weergave van de sporadische boerenschuur die Bosboom schilderde, kent eenzelfde opbouw. Dat maakt Bosboom, hoewel hij in zijn tijd met dergelijk werk veel lof en succes oogstte, op den duur niet tot een van de meest opwindende schilders van de negentiende eeuw. De rijk geïllustreerde en informatieve, maar in de tekst niet steeds even precies geformuleerde monografie die recentelijk over de schilder verscheen, doet aan die indruk weinig af.

Een onverwacht hoogtepunt in de tentoonstelling vormt dan ook een zaaltje met aquarellen. In deze niet zo bekende werken, die voornamelijk impressies tonen van reizen naar Frankrijk en Duitsland, betoont Bosboom zich een scherp observator van landschappen en stadsgezichten. Zijn vakmanschap in deze techniek komt nog het best tot zijn recht in een reeks Scheveningse strandgezichten uit de laatste twee decennia van zijn kunstenaarschap. De keuze van het thema en de subtiele, lichte stijl, laten zien dat Bosboom, als vroege vertegenwoordiger of misschien zelfs voorloper van de Haagse School, van groter belang is dan louter in zijn `hoofdbaan', als schilder van kerkinterieurs.

Tentoonstelling: Johannes Bosboom; schilder van licht, schaduw en kleur. Museum Rijswijk (Herenstraat 67, Rijswijk). T/m 29/8. Monografie door C.H. Dinkelaar en D.L. Kaatman (Uitg. Rokin Art Press) geb., 280 blz. ƒ189,50. Inl.: (070) 390 36 17.