Oranjesporen in Brandenburg

Oranienburg heeft zijn banden met Nederland ontdekt en wijdt een tentoonstelling aan de banden tussen de Oranjes en de Brandenburgse vorsten. Ook het nabije verleden wordt herdacht, met een expositie over Nederlandse gevangenen in het kamp Sachsenhausen.

Opgetogen staat de burgemeester van het Oostduitse Oranienburg bij de ingang van het paleis. Het beeld van Minerva, de Griekse godin van de wetenschap, is net aangekomen. Ooit werd het origineel van dit beeld door de stad Amsterdam cadeau gedaan aan de Duitse vorst Johan Maurits van Nassau-Siegen, stadhouder van het koninkrijk Brandenburg in Kleef. Hij kreeg het beeld als teken van verbondenheid tussen Nederland en Brandenburg. ,,We hebben meer met Nederland te maken dan we voor de Wende ooit voor mogelijk hielden', zegt burgemeester Hans-Joachim Laesicke, een vrolijke bebaarde man van 45 jaar. Laesicke is sociaal-democraat. Enkele jaren na de val van de Muur, in 1993, werd hij door de bevolking gekozen als burgemeester van Oranienburg, 40 kilometer ten noorden van Berlijn, midden in de dunbevolkte deelstaat Brandenburg.

Sinds kort heeft Laesicke de Oranjewortels van zijn stad ontdekt. Oranienburg, dat 30.000 inwoners telt, is opgericht door de Oranjeprinses Louise-Henriëtte, een van de vier dochters van stadhouder Frederik-Hendrik van Oranje, weet hij. In 1650 kreeg Louise-Henriëtte Schloss Oranienburg cadeau van haar echtgenoot, de grote keurvorst Frederik-Willem van Brandenburg.

Niet alleen Louise-Henriëtte was een inspiratiebron voor de keurvorst, ook het welvarende Nederland van de 17de eeuw fascineerde hem. Zoals bondskanselier Schröder en diens voorganger Kohl het Nederlandse `poldermodel' een voorbeeld voor Duitsland noemden (bezuinigen met een sociaal gezicht), zo bestudeerde Frederik-Willem destijds de Lage Landen. Van 1634 tot 1638 verbleef Frederik-Willem van Brandenburg, een Hohenzollern, aan het hof in Den Haag en studeerde in Leiden. Destijds beleefde Nederland zijn Gouden Eeuw. De prins raakte gefascineerd door de legerhervorming van prins Maurits, de inpolderingen, de grachten en het koloniale rijk. Dat wilde hij ook wel.

Terug in Brandenburg omringde Frederik-Willem zich met Nederlandse wetenschappers, architecten en ingenieurs die Brandenburg moesten helpen zich te ontwikkelen. Ook heeft hij Nederlandse boeren, porseleinmakers en scheepsbouwers naar Berlijn en Potsdam gehaald. In deze laatste stad verrees zelfs een heuse Hollandse wijk.

Eigenschappen of bekwaamheden die nog steeds als `typisch Duits' worden beschouwd, blijken Nederlandse wortels te hebben. ,,De calvinistische ijver, discipline, godsdienstvrijheid, de verlichte atmosfeer – al deze deugden die Louise-Henriëtte uit Nederland meebracht stonden aan de wieg van het goede Pruisen.' De zoon van Louise-Henriëtte en Frederik-Willem, Frederik III – de eerste koning van Pruisen – zette de verlichte politiek van zijn ouders voort.

De tentoonstelling `Onder den Oranje Boom', die 14 augustus door koningin Beatrix en prins Claus in paleis Oranienburg wordt geopend, gaat uitvoerig in op de relaties tussen het Nederlandse en Duitse vorstenhuis. Centraal staan de vier dochters van Frederik-Hendrik, die allen met Duitse koningen waren getrouwd. Ze kwamen niet alleen in Brandenburg terecht zoals Louise-Henriëtte, ook in Anhalt-Dessau, Nassau-Diez en Palts-Simmern en bouwden daar elk een eigen slot: Oranienburg, Oranienbaum, Oranienstein en Oranienhof. En elk van de vier vrouwen speelde bij de ontwikkeling van hun vorstendom een grote rol.

Zo slaagde koningin Louise-Henriëtte erin van het arme Brandenburg, waar tijdens de 30-jarige oorlog veel bedrijven vernietigd waren, een ,,bloeiend landschap' te maken, zegt Diete Oudesluys. Zij is een Nederlands historica in Berlijn die aan de tentoonstelling meewerkt. De Nederlandse vorstin stimuleerde de melk- en boterindustrie en de aanleg van bossen, weiden en groententuinen, vertelt Oudesluys. Met de oprichting van een groot weeshuis importeerde Louise-Henriëtte een deel van de Nederlandse sociale zorg.

Stond Oranienburg in de 17de eeuw aan de wieg van het Pruisische koninkrijk, bijna 300 jaar later in het nazi-tijdperk was Oranienburg synoniem voor de verwording van het regime. Want de naam Oranienburg is ook voor eeuwig verbonden met het donkerste hoofdstuk uit de Duitse geschiedenis. Even buiten de stad lag het concentratiekamp Sachsenhausen, het eerste KZ dat de nazi's na hun machtsovername in 1933 inrichtten. ,,In de onderwereld van Sachsenhausen is de Pruisische droom definitief vernietigd', zegt burgemeester Laesicke.

Tussen 1940 en 1945 hebben er zeker 3.700 Nederlandse gevangenen vastgezeten, vooral politieke verzetsstrijders onder wie prominente leden van het Nationaal Comité zoals de leider van de SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij) Koos Vorrink. Ruim honderd Nederlanders zijn geëxecuteerd in Sachsenhausen, het kamp met de legendarische hekken waarop staat Arbeit macht frei. Aan de Nederlandse gevangenen in Sachsenhausen is een tentoonstelling gewijd, die op 15 augustus wordt geopend. Burgemeester Laesicke wil met beide exposities zowel de openheid en vrijheid tonen die de Oranjes naar Oranienburg hebben gebracht als het intolerante, blinde nationalisme van de nazi's.

Voorlopig is de stad in de ban van de Oranjekoorts. Er zijn fietsroutes in het voetspoor van Louise-Henriëtte. Er komt een Oranjefeest. Lezingen vinden plaats over tolerantie en extreem-rechts in Brandenburg. Zelfs bonbons met oranjevulling zijn te koop. En vanzelfsprekend komen Harry Mulisch en Tessa de Loo om de Oranienburgers iets van de huidige Nederlandse cultuur te laten proeven.

Oranienburg

In het artikel Oranjesporen in Brandenburg (in Agenda van donderdag 12 augustus, pagina 17) werd een verkeerd adres van het concentratiekamp Oranienburg (Sachsenhausen) vermeld. Het goede adres van zowel museum als concentratiekamp is Strasse der Nationen 22, Oranienburg.

    • Michèle de Waard