`Schone handen' als nachtkaars uit

Het smeergeldonderzoek Schone Handen zette Italië op z'n kop, maar dreigt nu als een nachtkaars uit te gaan. Rechters slagen er niet in verdachten te veroordelen voordat hun misdrijf is verjaard. `De Italiaanse justitie verkeert in een beangstigende crisis.'

,,Een paar jaar geleden werd ik op vliegvelden of bij benzinestations op de autostrada benaderd door mensen die zeiden: `Bravo, ga door.' Nu hoor je vooral: `Nou ja, jullie hebben het tenminste geprobeerd'.''

Gherardo Colombo is schijnbaar onbewogen als hij de balans opmaakt van het smeergeldonderzoek Schone Handen. Samen met Antonio Di Pietro, die inmiddels de politiek is ingegaan, was hij er vanaf het eerste uur bij als officier van justitie op het Paleis van Justitie in Milaan. Lange uren gemaakt, tientallen weekeinden doorgewerkt.

Maar nu dreigt dit onderzoek, dat Italië op zijn kop heeft gezet, uit te gaan als een nachtkaars. Niet omdat verdachten niet schuldig zijn bevonden. Niet wegens vermoeidheid bij justitie. Maar wegens het simpele, banale feit dat het Italiaanse rechtssysteem zo traag werkt dat het er niet in slaagt corrupte politici, ondernemers of ambtenaren te veroordelen voordat hun misdrijf is verjaard. En aangezien de eerste verdachte in de zaak Schone Handen werd gearresteerd op 17 februari 1992, begint de klok deze week te tikken. Iedere maand zullen verdachten feest vieren omdat ze definitief de dans zijn ontsprongen. ,,Er heerst enorme desillusie'', zegt Colombo. Zijn krullende haren zijn nog grijzer geworden.

De meeste corruptie-zaken verjaren na zeveneneenhalf jaar. In het hele onderzoek Schone Handen zijn er 3200 à 3300 verdachten, maar tegen niet meer dan 700 à 800 mensen is een definitief vonnis uitgesproken. Alle andere zaken lopen nog. ,,In Italië duren processen zo lang, dat zich gemakkelijk een gevoel van straffeloosheid verspreidt'', zegt Colombo. De regels voor verjaring vecht hij niet aan. ,,Maar het is onbegrijpelijk dat rechtzaken zo lang moeten duren.''

In de eerste jaren van Schone Handen is het een aantal malen gelukt om binnen een jaar of vijf tot een definitieve uitspraak te komen. Maar naarmate meer zaken werden ontdekt, steeg de werkdruk. ,,Ik geloof dat er nu vier of vijf jaar nodig zijn om alleen maar tot een veroordeling in eerste graad te komen'', zegt Colombo. ,,Over drie jaar zal dit denk ik zeven tot acht jaar kosten. Op het gebied van het procederen verkeert de Italiaanse justitie in een beangstigende crisis.''

Colombo zegt dat er veel te weinig is gedaan om te proberen strafprocessen te versnellen. Integendeel. Door wijzigingen in het strafprocesrecht werden nieuwe eisen aan de bewijsvoering gesteld. Daardoor moest een aantal corruptieprocessen gedeeltelijk of geheel opnieuw worden gevoerd. Vrijwel alle noodkreten hierover vanuit het Milanese Paleis van Justitie zijn genegeerd door de politiek, in een ongebruikelijk en verdacht soort eensgezindheid. De magistraten van Schone Handen hadden in de roerige periode 1992-1994, toen er einde kwam aan een politiek bestel dat een halve eeuw had standgehouden, een hoofdrol gespeeld. Nu moesten ze maar buigen voor `het primaat van de politiek'.

Een andere oorzaak van vertraging is de veranderde opstelling van het publiek. In het begin stonden mensen in de rij om over corruptiezaken te vertellen. Dat vergemakkelijkte het werk van de magistraten, want vaak namen deze mensen documenten mee. ,,Die rijen waren na een paar maanden al weer verdwenen'', zegt Colombo. Toen duidelijk werd dat de magistraten een einde wilden maken aan wat een gebruikelijke gang van zaken was geworden, bekoelde bij sommigen het enthousiasme. Anderen constateerden dat de politieke wind was gedraaid en wilden hun nek niet meer uitsteken. Nu moeten de magistraten in hun speurtocht naar corruptie weer dozen vol documenten doorploegen.

Echt bang om de gevangenis in te gaan zijn de meeste verdachten toch al niet geweest. Voor corruptie ga je in Italië bijna nooit de cel in. Dat komt doordat vonnissen in Italië pas ten uitvoer worden gelegd als de verdachte is uitgeprocedeerd. Wie nog in hoger beroep of in cassatie kan gaan, hoeft alleen in zeer uitzonderlijke gevallen meteen de cel in. Dat geldt bijvoorbeeld voor mafiosi, mensen die van zeer ernstige geweldsmisdrijven worden verdacht, of mensen van wie duidelijk is dat zij hun misdaad zullen herhalen. Maar niet voor verdachten van corruptie. Drie jaar geleden zaten er nog maar twee veroordeelden in de Schone Handen zaak gevangen. ,,Nu is dat een vijftigtal'', zegt Colombo.

Betekent dit dat alle energie en emotie die in Schone Handen is gestopt, is verspild? Was het allemaal vergeefse moeite? ,,Een proces dient niet alleen om de verantwoordelijkheid van individuen vast te stellen, en dan een straf op te leggen of vrij te spreken. Het is ook een instrument om te informeren, om iets te leren. En ik geloof dat in dit opzicht de Italiaanse burgers veel beter geïnformeerd zijn over de relaties tussen het land en het openbaar bestuur dan acht jaar geleden. Het is een bijeffect, maar het is wel belangrijk.''

De strafzaken van Schone Handen betreffen voor het merendeel (Colombo schat zo'n 65 tot 70 procent) zaken van vóór 1992. Is dit een indicatie dat in ieder geval de corruptie is gedaald? ,,Dat is moeilijk te zeggen. Het is mogelijk dat de corrupte mensen slimmer zijn geworden, dat de corruptie is gedaald, of dat de corruptie alleen in bepaalde sectoren is gedaald en in andere niet. Ons uitkijkpunt is niet het beste om een beeld te krijgen van de realiteit, want ons beeld hangt af van wat we hebben ontdekt. Maar ik ben ervan overtuigd dat we maar een gedeelte hebben ontdekt van wat er is gebeurd vóór 1992. En ik neig ernaar om te zeggen dat het zelfde geldt voor de periode na 1992.''

Op mijn vraag of uiteindelijk de corruptie-onderzoeken zijn vastgelopen uit onmacht, door welke reden dan ook, of omdat er geen breed draagvlak voor een sterke publieke moraal bestaat, blijft hij even stil. ,,Dat is misschien wel de belangrijkste vraag, maar ik weet het niet. Dit land kent een wijdverbreid systeem van privileges. Er wordt vaak een oog dicht gedaan als je zo'n privilege bereikt ten koste van anderen. Deze cultuur is overal zichtbaar, en zij leidt tot sociale disintegratie. Het rechtvaardigt dat iedereen zijn eigen weg gaat, tegen de belangen van anderen in.''

,,Men realiseert zich niet dat het voordeel van de corruptie maar schijn is. Een envelop overhandigen betekent niet dat je de wielen smeert, het betekent juist dat je schade berokkent aan de samenleving. Het is moeilijk om een diepgewortelde manier van doen te veranderen.''

Dat zou verklaren waarom er geen parlementaire onderzoekscommissie is gekomen naar de corruptie. Waarom de politiek nooit heeft gereageerd op voorstellen van het Milanese parket om de mogelijkheden voor strafvermindering of oplegging van een voorlopige straf te vergroten, als de verantwoordelijkheid van de betrokkene maar is vastgesteld.

Na alle verwijten aan het adres van de magistraten dat zij zich een rol willen toeëigen die toekomt aan de politiek, houdt Colombo zich op dit punt op de vlakte. Ik ben magistraat en kan geen uitspraken toen over de politiek, zegt hij. Maar hij constateert: ,,Sinds 1992 is er voor zover ik weet nog geen komma veranderd in de wetgeving over misdrijven tegen het openbaar bestuur. Er is niet één nieuwe norm uitgevaardigd om corruptie moeilijker te maken. En al kan ik me vergissen, ik geloof niet dat er ook maar één nieuwe regel is gekomen om de ontdekking van corruptie te vergemakkelijken. Dat zijn de feiten.''

,,Ik geloof dat in de Italiaanse cultuur een vertekend idee van religie een rol speelt'', zegt hij aan het einde van het gesprek. ,,Er bestaat een verschil tussen katholieke en calvinistische landen. Volgens mij hebben de Italianen het idee van een pardon, van vergiffenis, verkeerd begrepen.'' Heeft een grote mobilisatiecampagne, om verjaring van corruptiezaken te voorkomen, dan geen zin meer? ,,We zijn hierover al vier jaar geleden gaan praten'', zegt hij berustend. ,,Nu is het moeilijk nog iets te doen. Er is vrijwel geen tijd meer.''