Zonloze toekomst

Zeker één keer per week staat het in de krant: de kranten hebben hun langste tijd gehad. Deze week zijn de cijfers van Reed Elsevier bekend geworden. Het valt niet mee: een winstdaling van elf procent tot 905 miljoen gulden. Een benijdenswaardige terugval, zou je als kleine zelfstandige zeggen. Juist, zegt de president. Met dit antwoord geeft u precies aan waardoor u altijd kleine zelfstandige bent gebleven. Ja, zegt laatstgenoemde. Dat weet ik ook wel. Daar heb ik geen geavanceerde hypersoftware voor nodig. Voortzetting van dit gesprek heeft geen zin.

Van het begin af ben ik aanhanger van de computer, het beeldscherm, de elektronische communicatie geweest. Me nooit vastgeklampt aan de ganzenveer. De opmars van Bill Gates heeft me wel sceptisch gemaakt, maar niet in het verzet doen belanden. Alle nieuwe apparatuur heeft zijn eigen barok en de computer maakt alles barokker en minder toegankelijk. De gebruiker is gedwongen zich te ontwikkelen tot virtuoos. De eigenschap van de virtuoos is dat hij zich concentreert op zijn fabelachtige handigheden, steeds virtuozer wil worden, ten slotte al dat gegoochel als doel gaat zien en niet meer weet wat er tevoorschijn gegoocheld moest worden.

Met software van een jaar of wat geleden (toen geavanceerd) kon je door twee keer op een toets te drukken, krijgen wat je wilde hebben. Nu is er een `programmaatje' dat je dwingt tot acht handelingen voor hetzelfde resultaat. Dat komt dan met meer bijzonderheden op je scherm, en fraaier, maar de bijzonderheden heb je niet nodig en over de fraaiheid kun je van mening verschillen. Ik denk weleens aan de beeldenstormers van 1566. Ze hebben verschrikkelijk huisgehouden, dat valt nooit goed te keuren, maar hun weerzin tegen de barok, tegen de ontaarding in verfraaiingen, het sierlijk getokkel en geneuzel, de cultus van de virtuositeit kan ik begrijpen.

Virtuositeit gaat vaak samen met perfectionisme en daaruit ontstaat dan weer bemoeizucht. De software wordt bemoeizuchtiger. Een spellingcontrole kan handig zijn, maar vaker is het een tot programma geworden hardnekkige zeurpiet. Als ik iets verkeert wil schrijven maak ik dat zelf wel uit! Software die je scherm half afzet als je vijf minuten de toetsen niet heb aangeraakt en de tekst vervangt door een kadertje met DIT PROGRAMMA WORDT AFGESLOTEN OK – idem. Perfectionisme, Virtuositeit, Bemoeizucht zijn de Drie-eenheid van het computerisme.

Als na Windows 98 het volgende programma gelanceerd wordt, zou dat weleens de oorzaak van een beeldenstorm kunnen zijn. Zal het beeldscherm de krant ooit vervangen? `Afscheid van drukpers valt uitgevers zwaar', luidt de kop in de Volkskrant boven het bericht over de tegenvallende resultaten van Reed Elsevier. Zal er een tijd aanbreken waarin de krant er niet meer is? Waarom niet? Op de lagere school wordt de pen vervangen door toetsenbord met beeldscherm. Dit betekent dat over een jaar of veertig de leiding van de maatschappij definitief toevalt aan mensen die geen handschrift meer hebben. De mechanische schrijfmachine is verdwenen, de loodzetterij ook, met de printer kun je je drukwerk zo mooi maken als Bill Gates het toestaat. De volgende stap is je eigen home page, het begin van je eigen krant. Het bedrukt papier is zienderogen op de terugtocht.

Voor mij is een dag zonder krant een wereld zonder zon. Ik kan me het leven niet zonder kranten voorstellen. Maar ook kan ik me herinneren dat het leven met kranten heel anders is geweest dan het nu is. Op de avond van de verkiezingen stond op de Nieuwezijds Voorburgwal de massa naar de uitslagen te kijken. Extra edities, krantenjongens die Het laatste nieuws! riepen, en dan werden de kranten uit hun handen gerukt. Een regel uit Brechts toneelstuk Trommelen in de nacht: `In de krantenwijken wordt gevochten!' Waar anders? De kranten waren het instrument van de demagogische macht. Vette letters, zwarte drukinkt. Vergeleken met een halve eeuw geleden staat de macht van de drukpers al op een laag pitje. Massa's zie je voornamelijk bij voetbalwedstrijden en begrafenissen van iconen.

Nog twee generaties en dan komen er volwassenen aan bod die de beschaving van de dagbladen alleen uit de verhalen van hun opa's en oma's kennen. Dat nageslacht vindt een wereld zonder die grote onhandige vellen papier, ook nog onhandig in elkaar gevouwen, de gewone wereld. Tenzij er een wonder gebeurt. Het is niet per se noodzakelijk dat je je iets kunt voorstellen om te weten dat het waar is.