Trein speelbal partijpolitiek

Op personeel bezuinigen is er bij de Österreichische Bundesbahnen (ÖBB) niet bij. En al helemaal niet op het management, want daarin zitten partijvrienden. De efficiency bij de ÖBB is dan ook ver te zoeken.

Reizen met de trein is een genoegen in Oostenrijk. Ook de tweede klasse is ruim en comfortabel, lange afstandstreinen zijn voorzien van een restaurant, een telefooncel en voldoende plaats voor bagage. De conducteurs zijn vriendelijk en behulpzaam. Ze lenen de reiziger hun gsm - ,,dan hoeft u niet naar het andere eind van de trein te lopen.''

Reizigers zonder ticket worden niet per definitie als zwartrijders beschouwd - een lange rij wachtenden voor een loket wordt als uitleg voor het ontbrekende kaartje geaccepteerd. De conducteur schrijft dan een ticket met toeslag maar zonder boete uit. Door goede communicatie tussen de treinen hoort de reiziger bij vertraging of de aansluitende trein wacht of niet.

Het is de vraag of het allemaal zo blijft. Van de huidige directeur van de Österreichische Bundesbahnen (ÖBB), Helmut Draxler, is bekend dat hij het personenvervoer - waar vorig jaar 150 miljoen gulden bij moest - geen warm hart toedraagt. Draxler wil vooral geld steken in goederentransport. Minister van verkeer Caspar Einem, de hoogste baas van de spoorwegen, is niet gelukkig met het kwaliteitsverlies in het personenvervoer. Zo duurt de reis van Wenen naar Salzburg vandaag langer dan tien jaar geleden, omdat de trein regelmatig op een zijspoor wordt gezet om de goederentransporten te laten passeren. Op materieel en onderhoud wordt bezuinigd, vertragingen nemen toe. Spoorkenners omschrijven daarom het bewind van Draxler als `potverteren' en `kaputtsparen'.

De vier jaar geleden aangetreden Draxler wordt als koele manager beschreven die zijn opdracht - de ÖBB economisch gezond te maken - zonder meer uitvoert. ,,Waar hij zou moeten sparen, op managementniveau, is de politieke wil er niet. Daar zitten de partijvriendjes, die pak je de royaal betaalde banen niet af. Over het personeel waakt de vakbond, daar kun je ook weinig doen, dus spaar je bij het materieel. Wat dat voor de toekomst van de trein én voor de veiligheid van de reizigers betekent, kan iedereen zelf bedenken'', zegt een ingewijde die anoniem wil blijven.

De Oostenrijkse spoorwegen zijn vanouds een sociaal-democratisch bolwerk. Bij benoemingen wegen voor een kandidaat goede contacten binnen de partij zwaarder dan competentie. Zoals alle staatsbedrijven is ook de ÖBB topzwaar. Desondanks werden vorige maand tien nieuwe procuratiehouders aangesteld, waarschijnlijk niet toevallig niet al te lang voor de verkiezingen.

De lange arm van de politiek is bij de ÖBB overal voelbaar - tot grote frustratie van werknemers. De aanleg van de nieuwe spoorlijn van Wenen naar Bratislava is een sprekend voorbeeld. Deze nieuwe lijn werd aangelegd wegens de vriendschappelijke banden tussen de vroegere sociaal-democratische burgermeester Helmut Zilk en de toenmalige Slowaakse president Vladimir Meciar. Bondskanselier Viktor Klima - destijds minister van verkeer - vervulde de wens van zijn partijvriend. Het resultaat is dat de reis naar het 60 kilometer ten oosten van Wenen liggende Bratislava nu een half uur langer duurt. Door bureaucratische onvolkomenheden op het Oostenrijkse en het Slowaakse departement zijn er aan de grens voortdurend problemen.

Ook voor de treinbegeleiders en conducteurs is deze nieuwe lijn geen zegen. De laatste ploeg mag niet in Bratislava overnachten - dat is te duur - maar moet `s avonds de trein over de grens naar Oostenrijk terugrijden en 's morgens de trein weer naar Bratislava brengen om van daaruit naar Wenen te vertrekken. Het is typerend voor de Oostenrijkse ongeïnteresseerdheid jegens de buurlanden in het oosten dat de enige nieuwe spoorlijn op grond van de persoonlijke relatie tussen Zilk en Meciar tot stand kwam. De reis naar Praag duurt nog steeds vijfenhalf uur en verbeteringen zijn niet gepland.

De lange reistijden en de afschaffing van voordeelacties zorgen voor een duidelijke daling van het aantal reizigers. De ÖBB is de laatste drie jaar naar schatting 16 procent van haar klanten kwijtgeraakt. De ÖÖB meldt dat in 1998 179.456.000 passagiers zijn vervoerd, maar ingewijden menen dat het werkelijk cijfer dertig procent lager ligt. Volgens het vakblad Eisenbahn wordt het getal bereikt door het aantal zitplaatsen per trein als het aantal reizigers te tellen. Het jaarverslag vermeldt geen cijfers over het personenverkeer.

De onvrede over de hoge tarieven maakt het treinverkeer niet populairder. De prijs van een 2de klas ticket wordt `gestapeld': 10 kilometer kosten 3,20 gulden, 20 kilometer 6,40 gulden. De stapel loopt tot 740 kilometer, daarboven wordt een vast tarief berekend. Een woedende lezer van het maandblad Eisenbahn stelde voor de loketten helemaal af te schaffen en de kaartjes voortaan in de apotheek te verkopen.

Het goederentransport is ondanks alle inspanningen van de ÖBB ook geen echt succes. ,,De agressie van de vrachtwagenexpediteurs is enorm'', zegt Alfred Horn, met hart en ziel spoorwegman en nu hoofdredacteur van Eisenbahn. ,,Als de ÖBB met tarieven afspreekt, worden ze met gemak onderboden. De expediteurs zeggen `wat de ÖBB ook vraagt' wij gaan er 8 gulden per ton onder. De trein heeft geen toekomst als er geen elektronische tolheffing komt met een minimum van 35 cent per kilometer. Het probleem is Brussel, de Europese Unie is zeer spoorvijandig.''

Volgens Horn heeft ook het ÖBB-managment een merkwaardige voorkeur voor auto's. Zo is de ÖBB inmiddels Oostenrijks grootste expediteur en beconcurreert ze zo zichzelf. ,,De oorlog in Kosovo was de redding voor de ÖBB. De Donau was dicht en erts werd nu per trein getransporteerd'', aldus Horn.

Een ander probleem waar de ÖBB mee kampt is de privatisering. Directeur Draxler heeft een concept ontwikkeld, waarbij de verkoop onder de verantwoordelijkheid van de ÖBB valt en de infrastructuur een taak van de staat respectievelijk de deelstaten blijft. Dit plan werd onlangs gepubliceerd maar verdween meteen in een ministeriële lade, want op 2 oktober wordt een nieuw parlement gekozen en daarvoor worden geen beslissingen meer genomen.

Eerdere delen in deze serie verschenen op 25 juni, 2,9,16,23 en 30 juli.