Overbodig leren

SINDS JAAR en dag bestaat er in Nederland een onderscheid tussen eerste en tweede/derdegraads leraren en lerarenopleidingen. Eerstegraads leraren worden (op een enkele MO'er na) opgeleid op universiteiten. Die hebben daarvoor een éénjarige postdoctorale opleiding. Volgens de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten moeten eerstegraadsleraren over professionele, innovatieve en onderzoekende capaciteiten beschikken. Vooral daarmee zouden zij zich onderscheiden van hun tweede- en derdegraadscollega's. Doordat zij geschoold zijn in onderzoek, kunnen ze een bijdrage leveren aan de vernieuwing en professionalisering van het onderwijs.

Daarom bevatten de postdoctorale lerarenopleidingen een leeronderzoek. De universitaire lerarenopleidingen ontlenen er zelfs voor een belangrijk deel hun bestaansrecht aan, want alleen op dit punt verschillen ze van de andere lerarenopleidingen. Doel van het leeronderzoek is aanstaande leraren te leren hoe ze op scholen onderzoek kunnen doen en hoe ze de resultaten daarvan kunnen gebruiken voor de verbetering van het onderwijs.

Universiteiten onderstrepen telkens weer het belang van onderzoek door leraren, maar de (aanstaande) leraren en de visitatiecommissies die de universitaire lerarenopleidingen in 1992 en 1997 beoordeelden, zijn er niet tevreden over. Aanstaande leraren zien de postdoctorale lerarenopleiding als een beroepsopleiding waarin geen plaats is voor onderzoek. Ze vinden bovendien dat ze over voldoende onderzoeksvaardigheden beschikken omdat ze een universitaire studie hebben afgerond.

Onderwijskundige Marie-José Verkroost komt in haar proefschrift over de ontwikkeling van het onderzoekend handelen van (aanstaande) leraren tot ontnuchterende constateringen. Begin mei promoveerde zij in Groningen. Tijdens de onderzoekstraining neemt het niveau van onderzoekend handelen bij de meesten niet toe, maar af. Aanstaande leraren hebben het te druk met het leren lesgeven. Als ze eenmaal voor de klas staan neemt hun onderzoeksvaardigheid verder af. Nieuwbakken leraren worden volledig in beslag genomen door het lesgeven en ervaren op scholen geen klimaat dat onderzoek stimuleert.

Ook bleken aanstaande leraren met veel onderzoekservaring en een positieve houding tegenover onderzoek in het algemeen niet meer onderzoekend ingesteld te zijn. Bovendien bleek het er weinig toe te doen of zij tijdens hun onderzoekstraining praktijkgerichte dan wel theoriegeoriënteerde onderzoeken uitvoerden. Goed dan wel slecht verlopen leeronderzoeken deden er evenmin toe. Personen die het leeronderzoek leerzaam vonden, vonden het vooral `persoonlijk leerzaam' en niet zozeer `leerzaam voor het beroep'.

Naar aanleiding van de dissertatie van Verkroost kan men zich afvragen of een onderzoekstraining in de universitaire lerarenopleiding nut heeft, en in het verlengde daarvan wat het bestaansrecht is van een aparte universitaire lerarenopleiding. Verkroost zelf gaat niet zover. Ze sluit zich aan bij de nog steeds onbewezen stelling van universitaire bestuurders dat onderzoek door leraren belangrijk is voor hun professionalisering. Verkroost wil de onderzoekstraining verbeteren door aanstaande leraren meer te laten reflecteren op de onderwijspraktijk. Vaak voorkomende, moeilijk oplosbare problemen zouden zij als startpunt moeten nemen voor onderzoek dat meer actiegericht zou moeten zijn. Zolang aanstaande leraren op scholen echter geen docenten tegenkomen die onderzoek doen, zullen ze daartoe moeilijk te motiveren zijn.

Overigens valt er wel nog wat af te dingen op het promotie-onderzoek van Verkroost. Ze volgde slechts twaalf aanstaande leraren van één universitaire lerarenopleiding (die van Groningen) en niet langer dan een half jaar nadat ze op scholen begonnen waren. Wel heeft ze haar bevindingen voorgelegd aan vijf opleiders van andere universiteiten. Die onderschreven haar conclusies voorzover ze een op Groningen lijkende opleiding hadden. Een sterke externe validering is dat niet.

Marie-José Verkroost: Onderzoekend handelen in het leeronderzoek. Universitair Centrum voor de Lerarenopleiding. Rijksuniversiteit Groningen. Groningen 1999.