`De Balkan verdwijnt'

Een staat die ruimte biedt aan nationale eigenaardigheden: volgens Balkan-deskundige Raymond Detrez is dat de enige fatsoenlijke manier om een land te organiseren.

In Joegoslavië ging het lang goed – tot al die vaderlandjes nationalistische trekjes kregen.

Het is wel een beetje een gebied waarop je raakt uitgekeken'', zegt de Vlaamse Balkan-historicus Raymond Detrez (1948). ,,Er is vermoedelijk weinig meer op de Balkan dat me kan verrassen.'' Sinds 1975 houdt hij zich bezig met dit deel van Europa dat lange tijd in het internationale leven werd veronachtzaamd. Met de oorlog in Kosovo en de eerdere fasen in wat Detrez in een boektitel De sloop van Joegoslavië heeft genoemd, stond het de afgelopen tijd in het brandpunt van de belangstelling.

Maar die oorlog kan Detrez niet vermurwen: ,,Zo'n oorlog is op zichzelf niet zo interessant. Veel interessanter is de manier waarop Serviërs en Albanezen eeuwenlang wél samen konden leven, en hoe er vormen van symbiose, van syncretisme zijn ontstaan. Orthodoxie en islam zijn zo naast elkaar aanwezig op de Balkan, dat mensen in sommige perioden het onderscheid niet meer wisten. Dat bestudeer ik liever dan het huidige spektakel.''

Als Balkan-historicus kent Detrez zijn gelijke in het Nederlandse taalgebied niet, maar het was een late roeping. Hij is van oorsprong slavist en raakte in 1975 in Bulgarije verzeild, het minst populaire land onder de studiebeurzen en academische uitwisselingen. Zo'n 25 jaar reisde hij rond op het schiereiland terwijl hij in zijn onderhoud voorzag als producer bij BRT-radio. ,,Fascinerend, al die talen en culturen.''

In de weinig nadrukkelijke, aarzelende betoogtrant waarvan hij zich, zittend in zijn Antwerpse woning, bedient, wil hij het min of meer doen voorkomen alsof je dan vanzelf hoogleraar wordt. Hij is dat in elk geval geworden: eerst in Leuven en daarna nog in Gent.

Heeft zijn lichte verveling met de Balkan wellicht te maken met het gegeven dat de Balkan als smeltkroes van culturen, die Detrez bemint, in snel tempo verdwijnt ten gunste van nationale staten, zoals in ex-Joegoslavië? ,,Die Balkan verdwijnt, ja'', geeft hij toe. ,,Het was typerend voor de Balkan-cultuur dat verschillende religieuze gemeenschappen naast elkaar leefden en elkaar beïnvloedden zonder dat er één homogene Balkan-cultuur ontstond. Al die etnisch homogene staten die nu ontstaan, die zijn toch eigenlijk maar een beetje saai.''

De sloop van Joegoslavië, kortom, betreurt Detrez. ,,Ik vond dat de nationaliteitenkwestie in het oude Joegoslavië goed geregeld was. Natuurlijk had die federatie autoritaire trekjes. Maar alle minderheden in ex-Joegoslavië kwamen toch aan hun trekken: onderwijs in de eigen taal, uitzendingen op radio en televisie. Dat hebben de minderheden in andere landen op de Balkan niet.

,,Niemand werd in Joegoslavië om zijn nationaliteit in het bestaan bedreigd, of gedwongen zijn nationale identiteit op te geven. Integendeel. Dat is in andere Balkan-landen wel even anders, in Bulgarije bijvoorbeeld waar zogenaamd geen Turken bestaan; dat zijn allemaal Bulgaren en dat soort onzin. In Griekenland van hetzelfde laken een pak. Dat was in Joegoslavië allemaal veel beter geregeld. Maar ja, het is niet dat iets goed geregeld is, dat het toch niet verkeerd kan gaan.''

Hoe verkeerd heeft Detrez tot nu toe in drie, alleszins leesbare boeken beschreven: van Van burenruzie tot burgeroorlog uit 1992 tot aan het dit jaar verschenen Kosovo, de uitgestelde oorlog. Wat heeft volgens de hooggeleerde de rampspoed in eerste aanleg teweeggebracht? Detrez: ,,De Joegoslavische federale structuur was gebaseerd op etniciteit. Een aantal volken – de Serviërs, de Kroaten, de Slovenen enzovoort – beschikten binnen de federatie toch over een soort vaderlandjes. Men is er niet in geslaagd een Joegoslavisch, civiel nationalisme tot stand te brengen.

,,Als gevolg daarvan kreeg elk conflict meteen nationale dimensies en werd elk probleem meteen een nationaal probleem. En dan kom je in een heel merkwaardige retoriek terecht van vijanden en van uitverkoop van nationale belangen. Als men er van uit was gegaan dat in Joegoslavië alleen Joegoslaven leefden, dan zou de financiële steun van het noorden van het land aan het zuiden van het land vermoedelijk beter geregeld zijn geweest. Maar juist omdat men steeds meer in nationale termen ging denken, werd die steun gevoeld als een offer van het ene volk aan het andere. Dat zie je trouwens ook wel in andere federale staten, zoals België.''

Fatsoenlijk

Voor zover er een `Joegoslavisch civiel nationalisme' bestond was het gebaseerd op het Joegoslavische socialisme, meent Detrez. ,,Maar dat socialisme werkte niet, evenmin als elders in Oost-Europa. Het ging een tijdje goed, zolang het Koude Oorlog was. De Joegoslaven waren er toch maar mooi in geslaagd buiten het Sovjet-blok te blijven.

,,Maar de economie functioneerde slecht en het land was natuurlijk zo corrupt als de pest. Alle pogingen tot hervorming of sanering van de economie liepen stuk op oppositie van een van de deelstaten – alle beslissingen moesten immers eenstemmig worden genomen. Maar de idee was niet slecht: een Joegoslavische civiele staat die toch ruimte bood aan nationale eigenaardigheden. Als je mij vraagt is het zelfs de enige fatsoenlijke manier om een staat te organiseren.''

In deze uiteenzetting ontbreekt de naam Slobodan Miloševic, de Servische leider wiens beleid na de jongste gebeurtenissen in Kosovo steeds vaker lijkt te worden aangemerkt als de hoofdoorzaak van alle rampen die zich de afgelopen jaren in ex-Joegoslavië hebben voltrokken. ,,Men staart zich blind op Miloševic'', zegt Detrez. ,,Vooral in Nederland, krijg ik de indruk, is men door Miloševic welhaast geobsedeerd. Men denkt dat als hij maar weg is, alles gaat veranderen. Maar daar geloof ik niets van.

,,Het is misschien goed, eens te kijken wie Miloševic eigenlijk is: een ex-communistische leider die een beetje wilde hervormen en liberaliseren op de manier van Gorbatsjov. Dat wil zeggen, op zo'n manier dat de communistische partij toch nog een beetje controle hield op de zaak. Zulke leiders zijn er velen in Oost-Europa – Ion Iliescu in Roemenië bijvoorbeeld.

,,Miloševic was aanvankelijk ook wel succesvol: hij ging tekeer tegen wat hij de Titovska garnitura noemde. Ik herinner me dat er in het begin grote waardering voor hem bestond, onder hervormingsgezinde technocraten in Slovenië bijvoorbeeld. En behalve steun in de partij waren er ook in de bevolking velen die niet al te sterke hervormingen wilden: kwetsbare groepen als pensioengerechtigde bejaarden, boeren ook.

,,Dat is één aspect van Miloševic. Verder is hij natuurlijk een politicus die de nationalistische kaart heeft gespeeld. Ik wil hem niet verdedigen, maar het moet wel gezegd dat vrijwel àlle Joegoslavische politici in dit decennium de nationalistische kaart hebben gespeeld. Alleen was de Servische positie bijzonder omdat er eigenlijk in alle deelrepublieken van het oude Joegoslavië, met uitzondering van Slovenië, een krachtige Servische minderheid was. Dat betekende dat als Joegoslavië uiteen zou vallen, eenderde van alle Serviërs niet meer in een multinationale staat zou leven, maar in een nationale staat die niet de hunne was.''

Eén nationale staat

,,Miloševic heeft zijn best gedaan om ervoor te zorgen dat alle Serviërs in één nationale staat zouden leven, een staat op etnische basis die anderen dan als een Groot-Servië hebben beschreven. Maar dat was niet zo uitzonderlijk: zoiets wilden al die andere leiders immers ook? De legitimatie van de Sloveense staat is de redenering dat er een Sloveens volk bestaat, dat in één staat wil samenleven, Kroaten idem. Het verschil is alleen dat die twee in het hele proces hun zin hebben gekregen en de Serviërs niet. Die hebben uiteindelijk alles verloren. In het hele conflict zijn het de Serviërs die nooit, op geen enkel moment, hun zin hebben gekregen. Dat moet heel traumatisch zijn.''

Detrez denkt dat om het even welke Servische leider zo gehandeld zou hebben als Miloševic. ,,Dat vermindert zijn schuld niet, maar geeft wel aan dat als hij weg is, er niet zo heel veel gaat veranderen. Niemand in de oppositie neemt dezer dagen ook de woorden `etnische zuivering' in de mond. De Servische oppositie heeft ook geen fundamenteel andere visie op Kosovo. Natuurlijk zou het beter zijn als Miloševic nu verdwijnt, dan kan Joegoslavië economisch worden gesteund.''

Detrez is geen bewonderaar van het Westerse optreden in ex-Joegoslavië. Niet van de manier waarop boven Kosovo werd ingegrepen, niet van de manier waarop men nu aan die interventie een vervolg wil geven. ,,Men denkt nu dat het zonder Miloševic beter zou gaan, en dat is ook zo, maar het lijkt me wel van belang hóe dat gebeurt. Het zou het beste zijn als de protestbeweging heel breed werd, er verkiezingen kwamen en er wat meer democratische figuren aan het hoofd van Servië kwamen. Dat kan ook: tenslotte is Servië toch een soort van democratie. Alleen: als Šešelj (leider van de extreem-nationalistische partij SRS, red.) wint, dan zijn we nog verder van huis.

,,Ik zie het in ieder geval somber in als Miloševic verdwijnt. Hij wordt gearresteerd door iemand die uit is op de miljoenen die de Verenigde Staten daarvoor hebben uitgeloofd. Als dat gebeurt, heb je zeker alle Serviërs weer tegen, wegens inmenging in binnenlandse aangelegenheden.'' Het Westerse streven Montenegro los te maken van Servië kan Detrez evenmin bekoren: ,,Niet alleen is Montenegro op geen enkele manier een economisch levensvatbare staat, bovendien beroof je daarmee Servië van een uitgang naar zee. Wat heb je daaraan? En je weet ook zeker dat de Serviërs dat niet gaan nemen.''

In zijn Kosovo, de uitgestelde oorlog geeft Detrez een korte ontstaansgeschiedenis van het Albanese nationalisme in Kosovo. Daaruit wordt wel duidelijk dat de diverse groeperingen en stromingen – of ze nu pacifisten waren als de informeel gekozen president Ibrahim Rugova, of gewapende actie voorstonden als het aanvankelijk sterk marxistisch-leninistisch geïnspireerde UÇK – toch steeds op onafhankelijkheid in een nationale staat uit waren en niet op een multinationale samenleving. ,,Het lijkt me bepaald niet gezegd dat de UÇK zich gaat neerleggen bij de autonomie binnen Joegoslavië die de internationale gemeenschap in de zin heeft. En wil de internationale gemeenschap écht dat Kosovo binnen Joegoslavië blijft omdat ze, zoals Clinton, denken daarmee een multiculturele samenleving tot stand te brengen? Wat is dat voor een multiculturele samenleving waar je een enorme troepenmacht nodig hebt om te voorkomen dat ze elkaar naar de strot vliegen?''

Het fundamentele probleem met de Westerse houding ten opzichte van ex-Joegoslavië is dat deze `niet consequent' is, meent Detrez. ,,Kijk: ik was gewonnen voor het Joegoslavische model, de multiculturele, multinationale staat. Ik denk dat zo'n staat kan functioneren – hij heeft ook gefunctioneerd – al zijn zulke staten natuurlijk kwetsbaar. Multinationale staten worden al sinds de vorige eeuw als een beetje verdacht beschouwd.

,,Maar goed: als je die gedachte opgeeft en je gaat nieuwe, nationale en etnisch homogene staten als Slovenië en Kroatië erkennen, dan heeft het ook geen zin om halverwege te stoppen. Ga dan gewoon door en deel om te beginnen Bosnië maar op in een Servische, een Kroatische en een moslimstaat. Maar heel merkwaardig: dat doet men niet. Eerst heeft men het oude Joegoslavië opgegeven: dat kon niet meer, die mensen maakten ruzie en wilden niet meer samenleven, dus we moesten nieuwe staten gaan erkennen. Oké. Vervolgens zeg je dat ze in Bosnië toch maar weer wél moeten samenleven. En creëer je een heel onstabiele staat met drie zones, die alleen maar lijkt te functioneren doordat je daar heel veel militairen stationeert.

,,Dat is niet consequent. Als je dan toch hebt gekozen voor de opdeling in etnisch-homogene staten – een heel pijnlijke oplossing, maar vooruit – deel dan ook Bosnië zo op. Dan heb je een stabiele oplossing en kunnen je troepen naar huis. Zo ook in Kosovo. Je bombardeert eerst een heel land plat, omdat je als internationale gemeenschap op een gegeven moment zegt: wij gaan voor onafhankelijkheid. Goed, maar geef dan ook die onafhankelijkheid aan de Kosovaren, dan weet iedereen waar hij aan toe is en kun je naar huis.''

Natuurlijk is het opdelen van de Balkan in etnisch-homogene staten ,,een weerzinwekkend proces'', meent Detrez. ,,Je ziet dat sedert de Oudheid de volkeren van de Balkan steeds hebben geleefd in multinationale staten: het Romeinse Rijk, het Byzantijnse, het Osmaanse. Die kenden dan één dominante religie en een staatstaal. In het Osmaanse Rijk gaf men autonomie aan gemeenschappen, niet door middel van territoriale afbakening maar aan groepen: christenen, joden, moslims, noem maar op. En in die situatie bleken die volken niet zo heel veel problemen met elkaar te hebben. Die zouden eigenlijk in één grote staat moeten samenleven.''

Het is in de negentiende eeuw misgegaan op de Balkan. ,,Dan ontstaat het nationaal bewustzijn, de gedachte dat je je best moet doen voor je eigen natie, en dat die het best gedijt in een eigen nationale staat. Maar hoe je ook je best doet op de Balkan – je kunt nergens zo'n nationale staat afbakenen zonder nationale minderheden op zijn territorium.

,,Daar komt nog bij dat men als het wenselijk gebied van zo'n staat het liefst een middeleeuwse voorganger als model nam, en dan natuurlijk op het moment van zijn maximale territoriale expansie. Alles wat daar tussen had gelegen – het Osmaanse Rijk – moest met wortel en tak worden uitgeroeid, van Turkse leenwoorden in de taal tot en met geïslamiseerde bevolking. In Servië is men daar al in 1830 mee begonnen, in Griekenland ook. In Bulgarije verdween in 1878 de helft van de Turkse bevolking.''

Het Westerse optreden in ex-Joegoslavië – met hoog in het vaandel de multiculturele samenleving – heeft deze rampzalige ontwikkeling niet tot staan gebracht, maar eerder bevorderd, meent Detrez. En het eind is niet in zicht. ,,Er zijn vormen van escalatie die niet zo opvallen. In Bulgarije steunt de regering het NAVO-optreden in Kosovo, maar de bevolking is voor negentig procent pro-Servisch. In de krant daar kun je nu lezen: als onze Turkse minderheid onafhankelijkheid wil en wij vinden dat niet goed, komt de NAVO ons dan ook bombarderen? En in de Bulgaars-Turkse pers: als wij ons onafhankelijk maken, komt de NAVO ons wel helpen. Er was de afgelopen tien jaren in Bulgarije een delicaat evenwicht tussen Bulgaren en Turken in Bulgarije ontstaan. Dat is nu tenietgedaan. Er hoeft maar één opruiend stukje te verschijnen en het land staat op zijn kop.''

Er is met al die troepen in Bosnië, en al die vliegtuigen boven Kosovo, eigenlijk niets opgelost, meent Detrez. ,,Bij zo'n immense militaire krachtsinspanning lijkt me dat een pover resultaat.''

De Nederlandstalige boeken van Raymond Detrez verschijnen bij de Vlaamse uitgeverij Hadewych/Houtekiet: `De Balkan, van burenruzie tot burgeroorlog' (1993, uitverkocht), `De sloop van Joegoslavië' (1997, uitverkocht) en `Kosovo, de uitgestelde oorlog' (1999, F.32,90). Bij de Amerikaanse uitgever Scarecrow Press verscheen zijn `Historical Dictionary of Bulgaria' ($82).