Russische economie klimt uit het moeras

Er is iets opmerkelijks gebeurd met de Russische economie. Vorig jaar augustus maakte Rusland een financiële ineenstorting door toen het de betalingen op schatkistpromessen staakte en de aandelenmarkt instortte tot 94 procent onder het piekniveau van oktober 1997. De roebel verloor driekwart van zijn waarde. De helft van de banken sloot zijn deuren en veel Russen raakten hun spaargeld kwijt terwijl de levensstandaard met zo'n 30 procent inzakte. In september schoot de inflatie naar 38 procent per maand; de industriële productie daalde met 15 procent. Rusland leek in een economische vrije val te zijn geraakt.

Nu is alles anders. Rusland krabbelt overeind. De industriële productie heeft zich maand na maand hersteld. De groei was in mei 6,1 procent en stevent af op ten minste 5 procent over dit jaar.

De meest voor de hand liggende reden voor die kentering is de devaluatie, met als gevolg de abrupte halvering van de import, goedkopere export en stijgende olieprijzen. De snelst groeiende sectoren zijn echter niet grondstoffen maar halffabrikaten zoals chemicaliën, pulp, papier en bouwmaterialen, en enkele eindproducten, met name in de microbiologie, farmaceutica, machines, textiel, schoenen, glas en porselein. De expansie is voor sommige producten meer dan 30 procent per jaar, terwijl andere sectoren blijven krimpen.

Sinds augustus 1998 is ook in de ruileconomie een kentering opgetreden. Het aandeel van de ruilhandel in transacties tussen ondernemingen daalde van 54 procent op dat moment tot 46 procent in januari; onvolledige cijfers doen vermoeden dat het tot onder de 40 procent is gezakt. De Russen zijn hun geld gaan gebruiken zoals iedereen; de schaduweconomie verschrompelt.

Tegelijkertijd slinken ook de beruchte achterstallige betalingen in hoog tempo nu ondernemingen elkaar tot betaling dwingen. Grote ondernemingen betalen steeds meer van hun belasting in geld in plaats van in promesses van twijfelachtige waarde. De notoire loonachterstanden zijn sinds oktober 1998 gestaag geslonken. Er bestaan geen uitwegen meer voor grote verlieslijders die failliet gaan, terwijl gezonde ondernemingen hun markt overnemen. Het aantal faillissementen is in een jaar tijd verveelvoudigd, terwijl ook het aantal winstgevende ondernemingen geweldig is toegenomen. Er is dus sprake van een radicale schifting tussen succesvolle en mislukte ondernemingen, hetgeen wijst op een radicale herstructurering van het bedrijfsleven.

De bewijzen stapelen zich op. Er is een kwalitatieve omslag gaande, niet slechts een tijdelijke verbetering als gevolg van devaluatie en hogere olieprijzen. De financiële krach heeft voor een fundamentele verandering in de Russische economie gezorgd. De financiële crisis heeft harde bestedingsbeperkingen dan toch eindelijk geloofwaardig gemaakt. Juist de meedogenloosheid van de financiële ineenstorting heeft iedereen ervan overtuigd dat het gratis geld op was en dat bedrijven hun eigen boontjes moesten doppen.

De crash heeft alle soorten gratis geld opgeruimd. Het IMF en de Wereldbank boden de regering geen goedkoop krediet meer aan. Buitenlandse investeerders, die in 1997 nog kapitaal ter waarde van 10 procent van het BBP hadden verschaft, kozen het hazenpad.

Nadat de regering de betaling op zijn binnenlandse schatkistpromessen had gestaakt, kon ze haar obligaties niet meer aan de straatstenen kwijt. Aanvankelijk probeerde de regering-Primakov het nog met monetaire financiering, maar ze besefte alras dat dat slechts tot hoge inflatie leidde. Manieren om de belastingen of andere staatsinkomsten beduidend te verhogen waren er niet. Daarom kortte de regering de openbare bestedingen dit jaar met 5 procent van het BBP. En tot slot maakte de bankencrisis een eind aan het probleem van de onverantwoordelijke bankkredieten. Russische ondernemers beseften dat ze producten moeten verkopen die ze op de markt met winst kwijt konden. Ruslands probleem was helemaal geen gebrek aan vraag of krediet, maar integendeel het ontbreken van een vraagbarrière.

Het Russische bankwezen blijkt meer schade dan nut te hebben veroorzaakt. Anders dan was verwacht verloopt het betalingsverkeer veel beter nu de rotste helft van het bankwezen failliet is. Immers, de Russische banken wisten niet genoeg vertrouwen te wekken om grote hoeveelheden kapitaal aan te trekken, en beschikten niet over de nodige informatie of vaardigheden om verstandig geld uit te lenen. Weliswaar zijn de faillissementen veelal frauduleus, maar van belang is dat de ergste boosdoeners tot sluiting worden gedwongen.

De internationale financiële instellingen lijken de afgelopen jaren vaker morele risico's te zijn aangegaan dan dat ze solide voorwaarden hebben gesteld. Inmiddels beperken ze zich wijselijk tot buitenlandse schuldafwikkeling en wat herfinanciering, in plaats van nieuwe grote kredieten te verschaffen.

De regering-Primakov heeft hooguit voor politieke kalmte gezorgd in een tijd waarin de levensstandaard een ongekende val doormaakte. De armoede is verdubbeld en de officiële werkloosheid is gestegen tot 14 procent. Maar het hardst getroffen door de financiële crisis werden de nieuwe welgestelden, met als gevolg een drastische daling van de inkomensongelijkheid. Primakov probeerde het met communistische beleidsmiddelen, zoals prijs- en wisselkoersrestricties, maar faalde en kon maar weinig geld uitdelen. Juist de passiviteit van zijn regering onderstreepte de realiteit van de harde bestedingsbeperkingen.

Het is wel ironisch dat de financiële ineenstorting onder een communistisch bewind tot de shocktherapie heeft geleid die de Russische hervormingsgezinden niet wisten te bewerkstelligen. De afgelopen twintig jaar heeft Polen twee financiële crises doorgemaakt, die achteraf noodzakelijk voor Polens huidige succes lijken te zijn geweest. De Russen voelen zich vernederd, en dat brengt hen tot de ernst en het langetermijndenken die nodig zijn voor een reële kentering. Laten we voor Rusland hopen dat het niet opnieuw zal worden overspoeld door een excessieve toevloed van internationaal kapitaal.

Anders Aslund is verbonden aan de Carnegie Endowment for International Peace en voormalig economisch adviseur van president Jeltsin. © Project Syndicate