De apostel van de arbeiders

In een brief aan zijn dochter schreef de predikant, socialist, anarchist Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) ooit: ,,Heb je vijf minuten over, doe dan iets nuttigs. In al die vijf minuten die ik over had, heb ik een encyclopedie vertaald.'' Domela's lijfspreuk hangt in witte tegels boven de schouw in zijn studeerkamer, die is nagemaakt in het nieuwe museum in Heerenveen. ,,Terrardum prosim'', `Ik mag ten ondergaan, als ik niet tot nut ben geweest'.

Domela, wegbereider van het socialisme, is terug in Friesland. In Heerenveen, vanwaar hij in 1888 als eerste socialist in het voormalige kiesdistrict Schoterland in de Tweede Kamer werd gekozen, is een nieuw museum over hem geopend.

Vijf jaar na zijn dood in 1924 werd in Amsterdam al een biografisch museum aan Domela gewijd. Na talloze verhuizingen werd het in 1981 ondergebracht in een pand aan de Herengracht. Maar de nieuwe eigenaar wilde er drie jaar geleden vanaf, waarop enkele Friese bestuursleden het initiatief namen de collectie – Domela's huisbibliotheek en de tientallen door hem geschreven brieven, brochures en boeken – in Friesland onderdak te geven. Want tachtig jaar na zijn dood is de geest van `ús ferlosser', zoals de Friese arbeiders Domela noemden, nog springlevend. In verscheidene huiskamers van nazaten van Domela-bewonderaars hangt het portret van de voorvechter voor de rechten van de werkman nog aan de wand.

Domela Nieuwenhuis, afkomstig uit de Amsterdamse elite, werd predikant zoals zijn vader, maar zwoor zijn geloof al snel af. Hij zag Christus vooral als revolutionair die opkwam voor de minderbedeelden. Domela keerde zich fel tegen de lange werktijden en uitbuiting van arbeiders. ,,Alle rijkdom komt van de arbeider. Als men hem zijn rechtvaardig deel onthoudt, moet hij dat nemen'', hield hij hun voor. Hij was anti-militairst, vegetariër en geheelonthouder. De `apostel van de arbeiders' had vooral in de Friese zuidoosthoek een grote aanhang.

Het museum, een ruime etage van het vernieuwde Willem van Haarenmuseum in Heerenveen, is ingedeeld in drie ruimtes: Domela's werkkamer, een vergaderzaal van socialisten rond 1900 en een volkscafé, waar tientallen Domela-parafernalia staan uitgestald. Er bestaan geen authentieke geluidsfragmenten of levende beelden van Domela. Theatervormgever Peter de Kimpe werd ingehuurd om met behulp van licht- en geluidsprogramma's een beeld te geven van de voorvechter van het socialisme.

In de authentiek ingerichte werkkamer staat zijn secretaire met een Christusbeeldje, foto's van zijn eerste vrouw en van tijdgenoten met wie hij correspondeerde: Engels, Kropotkin, Zola en Multatuli. Een wandkast bevat zijn bibliotheek met nummers van het socialistisch weekblad `Recht voor Allen', waarvan Domela eindredacteur was. Toen er in 1887 een artikel verscheen over koning Willem III, getiteld Koning Gorilla, werd Domela wegens majesteitschennis veroordeeld tot een jaar celstraf. ,,Hier zit ik nu alleen in mijn cel, levend opgesloten in een stenen grafspelonk'', schrijft hij in zijn dagboek, waarvan de eerste bladzijde te lezen is. Vanuit de gevangenis werd hij rechtstreeks in de Kamer gekozen. Na vier jaar hield hij het voor gezien. Domela zwoor na het christendom ook het parlementarisme af. ,,Het woord parlement bestaat uit de woorden parler en mentir'', placht hij te zeggen.

Zijn denkbeelden radicaliseerden en hij werd anarchist. In het tweede decor, de vergaderzaal van socialisten, is het topstuk een album amicorum dat Domela in 1904 kreeg toen hij 25 jaar redacteur was bij `Recht voor allen'. Daarin staan onder meer aquarellen van Jan Sluiters. Hier is ook de urn met de as van Domela, die zich als een van de eerste Nederlanders liet cremeren, te zien. Domela werd door zijn aanhang bejubeld als een halfgod, maar zijn tegenstanders zagen hem als volksmenner en godslasteraar. Hij werd in zijn leven geregeld bedreigd en beschimpt. In zijn woning in Baarn werd hij in 1898 belaagd door een dronken volksmenigte. Het liet hem koud. Hij bleef beheerst, als altijd.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum, Minckelersstraat 11, (De Heerenveense school), Heerenveen. Open di t/m vr 11-17u, za en zo 13-17u. Volw ƒ5, 6 t/m 12 ƒ2,50, 13 t/m 17 ƒ3,50, 65+ ƒ4. MJK gratis. Inl 0513-623408

    • Karin de Mik