Theater in een labyrinth van gangen en nissen

Het schoolreisjesgevoel slaat onmiddellijk toe als we ons inschepen in de vissershaven van IJmuiden. Met de blikkerende avondzon in het gezicht zetten we koers naar het fort op het nabij gelegen Forteiland. Het inmiddels historische monument dat in de steigers staat is een van de 42 vestingwerken die eind vorige eeuw ter verdediging van de stad als een schild om Amsterdam werden gebouwd.

Het fort herbergt een labyrintisch stelsel van ondergrondse gangen en kamers, zo blijkt uit de plattegrond die we krijgen uitgereikt. Het is een opwindende gedachte dat ze de komende weken tijdelijk zijn opengesteld voor publiek nu theatermaker/vormgever Rieks Swarte hier op verzoek Het panorama van de eeuw presenteert.

De uitstalling van Firma Rieks Swarte is een even ludiek als ambitieus project. Op de drempel van het oude en nieuwe millennium biedt Swarte zoals de titel aangeeft een overzicht van de afgelopen honderd jaar in de vorm van een gespeelde tentoonstelling. De reconstructie met behulp van toneelstukjes, muziek, objecten en installaties (van hemzelf en andere kunstenaars) volgt niet louter de historische hoogte-en dieptepunten van de twintigste eeuw, maar is vooral een persoonlijke selectie van de makers (vormgevers, acteurs, musici) met aandacht voor gebeurtenissen in de marge van de geschiedenis en de petite histoire.

Waar het om gaat – en wat het project zo fascinerend maakt – is niet alleen welke selectie is toegepast, maar ook wat de zeggingskracht van de gebruikte beelden is. Het gefiguurzaagde theater van Rieks Swarte komt hier uitstekend tot zijn recht. Ook zijn medewerkers hebben een eigen plaats. Soms zijn het vondsten: mooi als symbool, doeltreffend en evocatief, zoals de doodlopende tunnel met tientallen op het strand aangespoelde schoenen (hier schijnen vooral rechterschoenen aan te spoelen, in Schotland meer linkerschoenen) die vormgeefster Carly Everaert associeert met de vluchtelingenstromen in de wereld.

De inrichting van de tentoonstelling volgt een omgekeerde chronologie: de route begint bij de computer in 1999 en eindigt bij de stomme film in 1900. Nu men niet terug kan vallen op geschiedkundige oorzaken en gevolgen kan de bezoeker, zo is het idee, de gebeurtenissen met nieuwe ogen zien. Tegelijkertijd is de tocht (deels) een reis door de herinnering (de autoloze zondag!) en een feest van herkenning (gebruiksvoorwerpen uit de jaren zeventig!).

In de schaars verlichte gangen – of met een lantarentje in de hand als elektriciteit ontbreekt – loopt men langs 77 kamers en nissen. Soms gaat het om een enkel voorwerp waardoor jaren en voorvallen herleven, zoals de hamer met een brokje steen die verwijzen naar de val van de Berlijnse Muur, of het artikel uit de New York Times van 1981 met een van de eerste berichten over aids. Er zijn ook ingerichte ruimtes: de cel van Nelson Mandela, een onderduikadres, drie exotisch ruikende kamers gewijd aan Ons Indië. In de pauze is er tijd voor `de eeuw van de knipseldienst', met foto's en knipsels uit alle jaren en daartussen hier en daar een gebreid oud kinderjurkje of vestje.

Wetenschap, techniek, politiek, oorlog, kunst, het dagelijks leven – alles komt aan bod. Vooral ook dank zij de acteurs beleven we het verleden opnieuw: er is een parodie op de eerste tv-uitzendingen, we bezoeken een illegaal onderduikcabaret, Freud met een olifantenkop doet aan droomduiding, bijgestaan door een vrouw met een enorme fallus op haar hoofd. In de gangen klinken de stemmen van levende en overleden beroemdheden. Mooi zijn ook de nisjes met objecten die (recent) verdwenen geluiden in de herinnering roepen: typemachine, rolschaatsen, koffiemolen, kolenkit.

Het panorama van de eeuw biedt een veelheid aan indrukken, vaak op originele wijze en met gevoel voor humor gepresenteerd. Het aantrekkelijke is dat ieder tijdens de route andere accenten zal leggen en al dwalend door de eeuw zijn eigen tentoonstelling samenstelt.

Voorstelling: Het panorama van de eeuw, een gespeelde tentoonstelling. Idee: Rieks Swarte; inrichting/vormgeving: Rieks Swarte, Carly Everaert, Francy van den Heuvel, Jacqueline van Eeden; spel: Ferdi Janssen, Hans Thissen, Siem van Leeuwen, e.a. Gezien: 26/6 Forteiland IJmuiden. Aldaar t/m 24/7. Inl: 0900-0191/0255-515611/0900-6161600.