`Klassieke muziek op radio kan veel beter'

Hans Hierck stelt bij zijn afscheid van de klassieke zender Radio 4 voor om in Hilversum eindelijk eens aan de luisteraar te denken in plaats van aan de belangen van de omroepverenigingen.

Na bijna vier jaar vertrekt Hans Hierck als coördinator van de klassieke zender Radio 4. Hierck (50) verhuist naar België en gaat een prettig leven tegemoet zonder verplichtingen, als de meereizende echtgenoot van concert- en operazangeres Jard van Nes. In Hilversum was zijn coördinerende functie bij Radio 4 er een zonder werkelijke macht. Maar zo'n onduidelijke positie mag zijn opvolger niet meer krijgen. ,,De zendercoördinator beschikt slechts over overredingskracht en diplomatieke gaven om noodzakelijke verbeteringen door te voeren.''

Hierck verlaat Hilversum dan ook met achterlating van een `testament', een notitie voor de Raad van Bestuur van de NOS waarin staat dat de zender in de toekomst een fundamenteel andere opzet moet krijgen. Het door Hierck voorgestelde `Muziekhuis van de Omroep' is een ongedeelde en gestroomlijnde organisatie binnen de publieke omroep. Het krijgt de beschikking over de vier omroeporkesten en het Groot Omroepkoor, een eigen klassiek programmablad met complete informatie en een eigen cd-label. Verder is er een hechte samenwerking met de Concertzender, die zeker tot 2004 onderdeel blijft van de publieke omroep. Ook wil Hierck via uitwisselingen en samenwerking een hartelijke verhouding tot het Nederlandse muziekleven: de orkesten, de ensembles, de vele andere musici en de concertzalen.

In het `Muziekhuis' verliezen de omroepverenigingen hun huidige machtspositie ten gunste van één echte baas, die ook het huidige verzelfstandigde Muziekcentrum van de Omroep (MCO) onder zich krijgt. Volgens Hierck is het moment van verschijnen van zijn plan niet willekeurig, nu Edo de Waart op 1 september zijn functie van artistiek leider van het MCO verruilt voor het chef-dirigentschap van de Nederlandse Opera. De Waart blijft wel tot tenminste 2007 chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest. Het MCO is volgens Hierck bereid mee te doen, als ook de omroepen zijn plan integraal uitvoeren.

Het plan van Hierck wordt nu bestudeerd door een commissie van omroepvertegenwoordigers onder leiding van Hans van Beers, lid van de Raad van Bestuur van de NOS. In augustus moeten aanbevelingen worden gedaan hoe de ,,onmiskenbare goede punten'' daarin zijn te realiseren binnen de huidige Omroepwet. Prioriteit heeft de relatie met het MCO. Het lijkt op het relatief onomstreden terrein van de klassieke muziek een proefproject voor een verdergaande herstructurering van `Hilversum'.

Het testament van Hierck lijkt visionair en revolutionair, maar de gedachten daarin zijn al eerder zó vaak door hemzelf en anderen ontwikkeld, dat ze ook vanzelfsprekend aandoen. Het is er bij de in 1975 opgerichte klassieke zender Radio 4, alleen nog nooit van gekomen in het Hilversum van de omroepverenigingen. Hierck: ,,De omroep hoort niet ten dienste te staan van het instandhouden van de instituties, maar van het voldoen aan onder het publiek levende wensen en behoeften.''

Hierck, voormalig directeur van Het Gelders Orkest, toont overigens geen spoor van wrok of teleurstelling over zijn voorbije Hilversumse periode. ,,Het was zoals ik dacht dat het zou zijn. Binnen de grenzen van het huidige bestel denk ik dat ik het maximaal haalbare ook heb gerealiseerd, als coördinator, niet als baas. Wat er verder moet gebeuren kan niet zonder iemand die een eindbevoegdheid heeft. Die is er nu ook, maar die bestaat in 8-voud: de hoofden klassieke muziek van de omroepverenigingen. Het is een spreiding van bevoegdheden, die verhindert dat de zender Radio 4 en de relatie met het Muziekcentrum van de Omroep ooit tot het resultaat komt dat nodig is. ''

Hierck meent dat hij de afgelopen jaren bij Radio 4 een cultuuromslag heeft veroorzaakt, die een basis schept voor een betere toekomst. Afgelopen september kreeg de zender een nieuwe opzet. De zender ging 24 uur per dag uitzenden met een horizontale programmering, die elke dag een vaste indeling waarborgt. De nauwere samenwerking tussen de zendgemachtigden resulteert in een kwaliteitsverbetering, evenals de betere relatie met het Muziekcentrum van de Omroep.

Het was een stap in de goede richting, maar van een ideale situatie is nog altijd geen sprake, constateert Hierck. ,,Waarom zou Radio 4 niet één samenhangend opererende organisatie zijn met een afgewogen programmering en één visie, waar mensen dagelijks contact met elkaar hebben, waar de afstand tussen eindregie en programmamaker heel kort is, waar geen doublures voorkomen, zonder op Witte donderdag drie keer fragmenten uit de Matthäus Passion omdat drie onafhankelijke programmamakers zonder enig benul van het totaalprodukt hun eigen hobby's bedrijven?''

Het omroepbestel is nog altijd gebaseerd op het religieus en maatschappelijk verzuilde Nederland uit de jaren '30. Terwijl Nederland veranderde, bleef Hilversum ondanks enkele bijstellingen ver achter. Wat Hierck voor de omroep bepleit, is zoiets als paars in de Haagse politiek. ,,Het huidige bestel leidt tot enorme versnippering van middelen, talent, creativiteit. Radio 4 werkt met acht afdelingen klassieke muziek. Het beroep orkestprogrammeur vereist zeldzame kwaliteiten. Het Concertgebouworkest heeft er drie jaar over gedaan om een opvolger te vinden voor Jan Zekveld, die nu weer terug is bij de Vara. Maar in Hilversum zijn er acht, omdat we acht omroepverenigingen hebben.

,,Iedereen zegt altijd: `jammer dat we dat niet kunnen doen, wij hebben geen geld.' Maar er is geld genoeg. Als je de overhead van acht organisaties in je programmering kunt steken, heb je minstens 3,5 miljoen gulden extra. De werkgelegenheid bij Radio 4 is nu zestig volledige banen. Met dertig is het niet alleen goedkoper, maar ook beter. De discussie gaat nu over het verdelen van beurten in plaats van het uitzetten van een samenhangend artistiek beleid.

,,Het moet echt totaal anders. De mensen zijn van goede wil, maar de grenzen die het bestel oplegt zijn onoverschrijdbaar. Dus moet je veranderingen aanbrengen in het systeem dat leidt tot wantoestanden, omdat het verplicht tot samenwerken en tegelijkertijd concurreren en profileren.

,,Alles is al honderd keer bedacht, maar je moet het soms opnieuw formuleren. Dat je op oude verhalen kunt teruggrijpen betekent dat ze waarde hebben en nog steeds niet zijn uitgevoerd. Ik weet ook niet of dit lukt. Als je dit accepteert voor Radio 4, onvermijdelijk om dat ook te doen bij Radio 2 en 3. Het is niet uit te sluiten dat het ervan komt. Het is even slikken, maar als zinnig mens kun je er niet tegen zijn.''