`Ik kan niet met een recept werken'

De Nigeriaan Okwui Enwezor is de nieuwe artistiek directeur van de internationale kunstmanifestatie Documenta. Hij was in Leiden voor een kunstproject in het Museum voor Land- en Volkenkunde. ,,Ik zal meer dan voorheen kijken naar Azië en Afrika.''

Wat Okwui Enwezor dacht toen hij hoorde dat hij was uitverkoren tot artistiek directeur van de eerstvolgende aflevering van Documenta, de bekendste en meest invloedrijke manifestatie op het gebied van de hedendaagse kunst in Europa? Hij was `verrast, er waren zoveel capabele kandidaten'. Maar het was ook opmerkelijk. De in Nigeria geboren kunsthistoricus en tentoonstellingsmaker – zwart, specialist in Afrikaanse kunst, directeur van de Johannesburg Biennale van 1997, iemand die het woord `postkoloniaal' voortdurend bezigt en vecht tegen de hokjesgeest – lacht breeduit. ,,Ik dacht: De kogel is door de kerk. En er is geen weg terug.''

Dit weekeinde was Enwezor even in Nederland. Het Museum voor Land- en Volkenkunde in Leiden had hem vlak voor zijn benoeming tot Documenta-chef gestrikt als `artistiek geweten' voor een kunstproject. The garden of Eden, een manifestatie waaraan kunstenaars als Ken Lum, Jens Haaning, Moniek Toebosch en Roy Villevoye deelnemen, moet volgend jaar de heropening van het compleet gerenoveerde museum markeren. Een besloten symposium, voorgezeten door Enwezor, diende om de opdrachtformulering voor de kunstenaars scherp te stellen.

De drie dagen, propvol presentaties, discussies en commentaren, waren allesbehalve een belemmering voor zijn voorbereidingen in Kassel. Integendeel. ,,Een prachtkans'', noemt Enwezor de dialoog die het museum op gang heeft gebracht. ,,Dit soort plekken is heel interessant om mee te werken. Ik voel me uitgedaagd. Het is moedig van een museum voor volkenkunde om hedendaagse kunstenaars en critici in te schakelen om haar positie in de huidige, multiculturele maatschappij ter discussie te stellen. Net als ik zijn de mensen die hier bijeen zijn, doorlopend bezig met de vraag wat kunst en etniciteit betekenen in een wereld die in een overgangsperiode verkeert.''

Hij draagt gevechtslaarzen onder zijn elegant gesneden designers pak. ,,Het onderscheid tussen Westers en niet-Westers, dat altijd – en helaas ook hier weer – gemaakt wordt, getuigt van onnozelheid. `Het Westen' is een fictie, `niet-Westers' is een inventie. Ik spreek liever over wederzijdse verwevenheid. Zaterdag zaten drie Zuid-Afrikanen op het podium. Andries Botha, een blanke. Sarat Maharaj, opgegroeid in Londen en schijnbaar een Indiër. En Moshekwa Langa, zwart, geboren in een township maar opgegroeid tussen rijke blanken. Hoe definieer je dan Zuid-Afrikaans? Dat kun je niet.

,,Culturen zijn dynamisch, ze assimileren allerlei invloeden. Definities zijn beperkend, ze fixeren in het verleden. Zo wordt het onmogelijk om de complexiteit van henzelf en hun cultuur nog te zien. Daar weet ik zelf alles van, die blik die je vastpint op clichés. De enige keus die ik had was terugvechten tegen die beperking door te wijzen op de complexiteit. Kijk toch hoe jullie zogenaamde Westerse cultuur beïnvloed is door Azië en Afrika. Ja, nu gebruik ik het woord toch, maar ik weet nog geen ander. We moeten een nieuw systeem ontwikkelen om over deze zaken te praten. Het postkoloniale denken zit nog zo ingebakken in onze cultuur.'' Enwezor heeft daar een term voor die telkens opnieuw naar voren komt: `historisch denken in het heden'. ,,Waarmee ik bedoel dat we het verleden doorlopend opnieuw moeten bekijken en bekritiseren.''

Natuurlijk gaan deze ideeën doorwerken in zijn Documenta, al is het nog te vroeg om te weten hoe. ,,Ik kan niet met een recept werken; dan zou het geen uitdaging zijn. Maar een paar dingen kan ik al wel zeggen. Het wordt géén reactie op het verschijnsel Documenta, zoals die van mijn voorgangster Catharine David. Het wordt een Documenta die de traditie van een kritische dialoog in ere houdt – uiteraard bezien vanuit het heden. Elke tijd heeft haar eigen, gelimiteerde visies. Ik zal veel meer dan voorheen kijken naar Azië en Afrika. En het zal niet zomaar een grote kunsttentoonstelling zijn. Natuurlijk zullen er objecten zijn – kunstenaars maken nu eenmaal dingen. Maar ik zoek naar manieren om een kunstmanifestatie als deze veel kritischer en levendiger te maken. Dat kan met discussies, ik wil architectuur en Internet, maar ik zoek nog naar andere mogelijkheden. Ik wil buiten de gebaande paden treden, er een soort levend proces van maken. En ik wil er zo open mogelijk over zijn. Eind volgend jaar hopen we concrete voorstellen te hebben.

,,Maar verwacht niet te veel antwoorden, want die heb ik niet. Ik ben er zelfs niet in geïnteresseerd. Ik wil niet dat kunstenaars mijn ideeën illustereren met objecten, ik wil denkers. Want ik ben ervan overtuigd dat dialogen nu veel belangrijker zijn. En vragen, die lang na de Documenta 2002 blijven nagalmen.''