Vriendelijke engelen en geschubde ruimtewezens

Het principe is kinderlijk eenvoudig. Je neemt een vel papier, smeert dat voor de helft in met verschillende kleuren verf en vouwt het dubbel. Wanneer je de twee helften vervolgens weer van elkaar trekt, ontstaat een symmetrisch patroon met de mooiste verfstructuren. Na enige oefening kun je zo in een handomdraai gezichten, tweekoppige beesten of gespiegelde landschappen op het papier laten verschijnen.

De Amerikaanse kunstenaar Matthew Monahan (1972) heeft van het vouwprocédé zijn handelsmerk gemaakt. Hij is zo bedreven in de techniek dat hij de waanzinnigste fantasiewezens tevoorschijn kan toveren. Monahan gebruikt inkt en olie als carbonpapier, tekent en krast figuren met potlood of vork op de achterkant van het dubbelgevouwen papier en drukt zo zijn voorstellingen af op de voorzijde. De kunstenaar gaat daarbij haast als een action-painter te werk: intuïtief, experimenterend en soms letterlijk in gevecht met het materiaal schept hij zijn personages. De handeling van het tekenen, zo zegt hij, is het belangrijkst. Voetafdrukken, vieze vingers, kreukels en gaten in het papier – de effecten van zijn eenzame performances – worden onderdeel van zijn composities.

Monahan, die na het afronden van zijn opleiding aan De Ateliers in 1996 in Nederland bleef wonen en sindsdien succesvolle solopresentaties in Galerie Fons Welters en het Stedelijk Museum in Amsterdam had, heeft nu twintig van zijn creaties in Buro Leeuwarden bijeengebracht. Er zitten boosaardige ruimtewezens tussen, met een geschubde huid en knobbelige E.T.-vingers, maar ook vriendelijk ogende engelen, Madonna's en farao's. Sommige werken zijn opgebouwd uit scherpe lijnen en doen denken aan anatomische prenten waarbij de huid is afgestroopt en de spieren zijn blootgelegd. Andere tekeningen lijken meer op röntgenfoto's of fotogrammen, met bottenstelsels die oplichten tegen een donkere achtergrond.

Monahans werken lijken vele culturen en tijden in zich te verenigen en roepen een oneindige reeks associaties op. Een futuristische terminator hangt naast een schimmig portret dat doet denken aan een middeleeuwse lijkwade. De patronen op de lichamen lijken soms afgeleid van traditionele tatoeages van inheemse volkeren, maar zijn dan weer zo natuurlijk als de strepen in de vacht van een tijger of zebra. Een in vurig rood en geel geschilderde manshoge totem neigt naar de esthetiek van Harley Davidson, terwijl een klein portretje, tot leven gewekt doordat het papier verfrommeld is tot een prop, herinnert aan de etsen van Rembrandt.

Ergens tussen primitivisme en science fiction, tussen wetenschap en kitsch heeft de kunstenaar zijn eigen richting gevonden. Want ondanks de vele uiteenlopende karakters en stijlen, dragen alle werken onmiskenbaar Monahans handschrift. De jonge Amerikaan heeft in korte tijd een volstrekt eigen oeuvre opgebouwd, dat wars is van modieuze stromingen, maar desondanks heel eigentijds aandoet. Door zijn beproefde techniek voortdurend verder te onderzoeken en te verfijnen, voorkomt Monahan dat zijn werkwijze een maniertje wordt. Soms zorgt hij ervoor dat hij expres niet de juiste materialen in zijn atelier heeft, om zo tot nieuwe oplossingen te komen.

In Writher block (1999) is goed te zien hoe Monahan met zijn materialen heeft geworsteld. Een stuk papier is zo hevig met grafiet en houtskool bewerkt dat het haast een dunne plak lood is geworden. Monahan heeft het papier verkreukeld, misschien wel uit pure frustratie vanwege het uitblijven van ideeën of bruikbare beelden. Toen moet hij gezien hebben dat zich in de loden prop wel degelijk een portret schuilhield. Als een beeldhouwer is hij het papier gaan modelleren, hier en daar wat potloodlagen wegschrapend, totdat een verbluffend mooi gezichtje tevoorschijn kwam. Net als de figuren die opgesloten zitten in het dubbelgevouwen papier en zich plotseling openbaren, heeft ook dit koppetje zich uit het materiaal bevrijd. Het is een wonderlijke ontknoping, die zelfs de kunstenaar van tevoren niet had kunnen voorspellen.

Tentoonstelling: Matthew Monahan, Artists proof. T/m 18 juli in Buro Leeuwarden, Turfmarkt 11, Leeuwarden. Ma t/m za 11-17u. Zo 13-17u.