Tussen prijs en belasting

Een paspoort, een vergunning voor een braderie of een bingo-avond. Het verlenen van deze `quasi-collectieve goederen' kost geld. Wat zijn leges?

In Rotterdam betaal je meer voor een paspoort dan in Utrecht. Ook het rijbewijs is in de havenstad flink duurder. De Consumentenbond vindt dat er één prijs voor rijbewijzen en paspoorten moet gelden. Maar de verschillende prijzen tussen de gemeenten zijn juist afhankelijk van de gemeente zelf.

Gemeenten voeren allerlei activiteiten uit zoals het ophalen van huisvuil, het verstrekken van vergunningen en het uitgeven van identiteitskaarten. Een deel van die activiteiten worden bekostigd met geld uit gemeentefondsen en met uitkeringen van de rijksoverheid voor bijvoorbeeld speciaal onderwijs of de bijstand. De rest wordt betaald door de heffing van rechten. Leges heffen, is zo'n recht.

Gemeenten mogen rechten heffen voor collectieve goederen zoals bijvoorbeeld het ophalen van het huisvuil en voor individuele goederen zoals elektriciteit en gas. Voor collectieve goederen wordt belasting betaald, voor individuele goederen een prijs. Leges zitten hier precies tussen in.

Het zijn quasi-collectieve goederen die op zich individualiseerbaar zijn. ,,In economische zin zijn leges vergelijkbaar met een prijs, maar in juridische zin is het een belasting'', vertelt J. Monsma, belastingadviseur. Monsma is naast het runnen van zijn eigen advieskantoor bezig met het promoveren op de toetsing van belastingverordeningen. De leges vormen een klein onderdeel daarvan.

,,Neem bijvoorbeeld het paspoort. Voor een paspoort betaal je een bepaalde prijs, maar de uitgifte van het paspoort is geregeld in een belastingverordening. Leges zijn publiekrechtelijke goederen, ze liggen tussen de collectieve en individuele goederen in. Ze zijn geen collectief goed, je hoeft immers geen paspoort te nemen. En als iemand er niet voor wil betalen, kan je degene ervan uitsluiten.''

Op allerlei diensten worden er leges geheven. De bekendste zijn de leges voor een paspoort, een identiteitskaart, een rijbewijs of voor een uittreksel uit het geboorteregister. Maar ook voor het maken van een kopietje uit het gemeentearchief, trouwen, en een bouwvergunning moet een bepaald bedrag op tafel worden gelegd.

De leges op milieuvergunningen zijn sinds kort opgeheven. Monsma vindt dat een goede ontwikkeling. ,,Het was de vraag of een milieuvergunning wel een quasi-collectief goed was'', zegt Monsma. ,,De overheid verbiedt je om ergens een verffabriek neer te zetten. Maar door het heffen van leges op de te geven milieuvergunning wordt dat plotseling een dienst.

Immers, als het niet verboden was, hoefde je ook geen ontheffing te geven. Daar kun je je twijfels bij hebben. Namelijk: is die vergunning in het collectieve belang van de bevolking of in het belang van de verffabriek? In het laatste geval moet de verffabriek dus een prijs betalen.''

Dezelfde ontwikkeling ziet Monsma nu ook bij het rioolrecht en de afvalstoffenheffing. ,,Je betaalt voor de aansluiting op het riool. Maar eigenlijk is dat toch een collectief goed, daar kun je toch niemand meer van uitsluiten? Het zou dus logischer zijn als dat in een belasting omgezet werd.''

Terug naar de leges. Monsma vindt het niet vreemd dat leges voor dezelfde goederen in verschillende gemeenten verschillen. ,,De ene gemeente heeft misschien duurdere ambtenaren in dienst dan de andere, of duurdere kopieerapparaten, minder uitzendkrachten et cetera. Of een gemeente heeft zojuist een verbouwing achter de rug, daar kan het allemaal vanaf hangen.''

,,Kijk, bij het ene gemeentehuis moet je misschien wel drie weken wachten voordat je een paspoort krijgt. Terwijl de bewoners van de deelgemeenten in Rotterdam toch maar wat blij zijn dat ze hun paspoort bij de deelgemeente kunnen ophalen en niet naar het centrum hoeven. Al die factoren bepalen het gemeentelijk niveau.''

Het gaat volgens Monsma ook om de maatschappelijke acceptatie. ,,Welke verschillen accepteren we?'' De belastingadviseur kan zich ook niet herinneren dat de verschillen zo de pan uit zijn gerezen dat de belastingrechter ooit heeft moeten ingrijpen. Toch vindt hij dat er te weinig over in de wet is vermeld en dat er meer gelijkvormigheid tussen de gemeenten zou moeten komen. In de wet staat over het heffen van leges door gemeenten eigenlijk niet veel. In twee wetsartikelen van de gemeentewet staat alleen dat gemeenten rechten mogen heffen voor diensten en dat de gemeente daarop geen winst mag maken.

De VNG, Vereniging van Nederlandse Gemeenten, vindt het ook niet raar dat de leges per gemeente verschillen. ,,De situatie is in elke gemeente ook verschillend'', vertelt een woordvoerder van de VNG. ,,Een bepaalde taak wordt door de ene gemeente zus en door de andere gemeente zo uitgevoerd.''

Volgens de VNG worden de verschillen ook veroorzaakt door de berekeningswijze van de gemeenten. ,,De gemeente vraagt door middel van de leges een vergoeding van de burger, die dekt lang niet altijd de totale kosten. Maar dat wil niet zeggen dat sommige gemeenten geen totale dekking vragen.''

Het is ook niet erg dat de leges per gemeente verschillen, vindt de VNG. Bovendien denkt de vereniging dat op het moment dat er echt scheve verhoudingen zouden ontstaan een ,,redelijk weldenkende en democratisch gekozen raad dat heus wel signaleert''. ,,Er is toch geen wethouder die staat te juichen als zijn gemeente enorm duur is?''

De vereniging heeft zich verzet tegen het opheffen van de leges op milieuvergunningen. ,,Het principe van `de vervuiler betaalt' is hierdoor verdwenen en dat is jammer. Aan de andere kant stegen de milieuleges enorm. De gemeenten werden hierdoor meer een soort kassier en een uitvoerder van het rijksbeleid in plaats van een zelfstandige gemeente.''

De Consumentenbond vindt dat de kosten voor overheidspapieren als paspoorten en rijbewijzen in alle gemeenten gelijk moeten zijn. ,,Het is toch een beetje gek dat je in gemeente X voor hetzelfde papiertje een ander bedrag betaalt dan in gemeente Y'', zegt een woordvoerder.

De bond heeft wel begrip voor de verschillen van alle andere leges. ,,Dat is natuurlijk afhankelijk van allerlei andere factoren zoals de grootte van de gemeente enz. Bovendien moet elke gemeente toch ook zien rond te komen.''

De VNG, noch de Consumentenbond bezit een lijst met daarop een overzicht van leges. Een vergelijking onder de vier grote steden leert dat leges voor allerlei uiteenlopende diensten worden geheven. Zo moet er betaald worden voor een bingo-bijeenkomst (dertig gulden), een bouwvergunning, voor het houden van een braderie, kopieën uit het archief enz.

Enkele voorbeelden: Voor het eerder of later begraven of cremeren van een overledene moet in Den Haag 53,90 gulden worden neergelegd. Het op- of herbegraven van een overleden persoon kost 80,85. Een verklaring van de ontsmettingsdienst dat een woning vrij van wandgedierte is bevonden, kost in Rotterdam 37,00 gulden, een inboedel vrij van wandgedierte kost 26,00 gulden.

Het beschikbaar stellen van een getuige bij de voltrekking van een huwelijk kostte in 1998 in de gemeente Rotterdam 16,75 per getuige. De kosten van de huwelijksvoltrekking zelf is afhankelijk van de dag. Het goedkoopst is het om op maandag, dinsdag of woensdag in de ochtend te trouwen, ongeveer vierhonderd gulden. Op vrijdag of zaterdag is het een ander verhaal. Zeker als het op een bijzondere locatie is dan kost het drie tot vier keer zo veel.

In de gemeente Utrecht is trouwen een stuk goedkoper. Van maandag tot en met vrijdag betaal je ongeveer driehonderd gulden en op zaterdag komt daar vijfhonderd gulden bij, zelfs als het buiten het gemeentehuis is. Ook het paspoort is goedkoper in Utrecht (honderd gulden) dan in Rotterdam (honderdtwintig gulden).

Den Haag maakt voor de kosten van een paspoort onderscheid tussen de periode van september tot en met april (104,30 gulden) en mei tot en met augustus (120,15 gulden). En als de Hagenaar zijn sleutel kwijt is en de brandweer hem binnenhelpt vraagt deze voor het verlenen van dit quasi-collectieve goed 260 gulden.