Technogeil

Heel het land stond op zijn kop, en het was allemaal de schuld van minister Netelenbos. Het begon met het op haar ministerie uitgebroede plan om Amsterdam in het kader van de invoering van het rekeningrijden op te sluiten in een kordon van elektronische `roadblocks', vervolgens opperde zij het plan om autokilometers te gaan belasten met behulp van een elektronisch kastje in elke auto, en ten slotte klapte zij uit een conceptrapport van het Centrum voor Energiebesparing en schone Technologie, waarin stond dat de auto per saldo de overheid minder kost dan hij opbrengt, dit in tegenstelling tot alle andere vormen van vervoer. Mooi, concludeerde PvdA-Kamerlid Van Gijzel volgens de Volkskrant: ``dan moeten we de feiten maar onder ogen zien. De auto is dan de beste oplossing''.

Als Van Gijzel correct geciteerd werd en geen grap maakte, betracht hij hier een kortzichtigheid van het soort waarvan we dachten dat computers er het patent op hadden: tel de gegevens die je binnenkrijgt blindelings bij elkaar op, trek ze van elkaar af, en voilá, het antwoord is klaar. Van Gijzel lijkt te menen dat de overheid er is om geld te verdienen, iets anders kan hij met die ``beste oplossing'' nauwelijks bedoelen. Daar is zelfs zijn partijgenoot Netelenbos het niet mee eens is. Die keek tenminste nog even uit het raam, en zei dat de kosten voor de overheid niet per definitie doorslaggevend zijn. Dat duur openbaar vervoer toch verkieslijk kan zijn, omdat de wegen domweg dichtslibben.

Hoewel Netelenbos ook niet vies is van een verdienende overheid – daar hebben we het aanstonds nog over – komt haar standpunt toch iets dichter in de buurt van waar een behoorlijke overheid werkelijk voor dient: niet om geld te verdienen, maar om het uit te geven. Geld dat we met ons allen in een gezamenlijke pot stoppen, om voorzieningen van te bekostigen waar we met ons allen plezier van hebben. Zuinig mag een overheid zijn, we willen immers niet dat ons belastinggeld zomaar over de balk gegooid wordt. Maar inhalig nooit, dat zijn we zelf wel.

Even afgezien van Van Gijzel denkt overigens iedereen in dit land, zij het om heel verschillende redenen, dat het nuttig, aangenaam en doodgewoon goed zou zijn als er flink wat minder met auto's heen en weer gereden zou worden. En dat is het ook. Rijden in topdrukte is om te beginnen absoluut niet leuk. Zonder al die lastige medeweggebruikers zou je ook een stuk vlotter komen waar je wezen wilt. Verder braken al die auto's een boel viezigheid uit, staan ze het grootste deel van de tijd lelijk in de weg en vormen ze een gevaar voor mens en dier. Alle reden dus, zowel voor de egoïstische pretrijder als de ecosok, de dierenvriend en de bezorgde ouder om het autorijden, of op zijn minst dat van anderen, te ontmoedigen. In je eentje kun je daar weinig aan doen, zoiets is dan ook typisch een taak voor de overheid.

Dat heeft die overheid goed begrepen. Maar wat ze niet goed begrijpt, is hoe je zoiets aanpakt. En dat komt weer doordat de overheid er een dubbele agenda op nahoudt. Men wil tegelijkertijd het autorijden ontmoedigen en de hand op de knip houden, of liever nog: geld verdienen. Het toverwoord waarmee dat mogelijk zou zijn, heet prijsmechanisme.

Het gaat al heel lang zo. Met benzineaccijns, wegenbelasting en bijzondere verbruiksbelasting probeert Den Haag het autorijden minder aantrekkelijk te maken. En nu opent de automatiseringstechnologie nog veel weidser prijsmechanische vergezichten, met rekeningrijden en Netelenbos' uitvinding van de kilometerheffing. Alleen, tot nu toe is door al die maatregelen nog nooit ook maar één kilometer minder gereden. Er is alleen extra geld naar de staatskas overgeheveld. Met rekeningrijden en de kilometerheffing zal het niet anders zijn. Alle hypermoderne digitale registratietechnologie ter wereld kan daar niets aan verhelpen. Sterker nog, Integendeel, ze zal het verschijnsel alleen maar versterken.

Dat ligt aan twee dingen. Ten eerste werkt het prijsmechanisme alleen als er een reële keuze te maken valt. Bij het autorijden is dat niet zo. Mensen balen van de file, maar vervangend openbaar vervoer is afwezig of op zijn best verloederd, vertraagd en klantvijandig. Ten tweede moet je in bus, tram, trein en taxi altijd meteen per rit afrekenen, terwijl de meeste autokosten verborgen blijven. Daardoor werkt, als er al iets te kiezen valt, het prijsmechanisme juist andersom, tegen het openbaar vervoer.

Daarom ook helpt computertechnologie bij rekeningrijden en tolheffing van de wal in de sloot. Een nondescripte periodieke afschrijving maakt geen indruk, een kaartje kopen wel. Echte tolpoortjes, met bijbehorende wachtrij, dat schrikt af. Zet daar een fijnmazig, hoogfrequent, stipt en continu openbaar vervoer naast, en zie de auto's leegstromen. Maar ja, met zo'n antiek voorstel leg je als ambtenaar op een technogeil ministerie geen eer in.

Technogeilheid kan ook de enige verklaring zijn voor Netelenbos' kilometerplan: een elektronisch kastje in elke auto dat de kilometers registreert, waarna periodiek wordt afgerekend. Alles is daaraan verkeerd. Nog even afgezien van de bedenkelijkheid van alweer een systeem dat in naam van Grote Zus Netelenbos uw persoonlijke gangen nagaat, is het weer een gemakzuchtige poging tot een technologische oplossing voor een niet-technologisch probleem. Dat gaat altijd fout. Bovendien is dit wel de onzinnigste foute oplossing die ooit is bedacht. Er bestaat immers al sinds jaar en dag een veel beter systeem om gereden kilometers te belasten. Het kastje werkt met grove gewichtsklassen. Een rokende zuiplap van 950 kilo betaalt dus minder dan een zuinigheidswonder van boven de ton. Dat bestaande systeem, de benzineaccijns, belast heel precies de hoeveelheid verstookte brandstof, inclusief tijdens stilstand uitgebraakte rommel. Bovendien beloont hij rustig en zuinig rijden, en heeft hij ook nog het voordeel dat de kosten direct voelbaar zijn. Of zou het Netelenbos niet om hardrijden en vervuiling gaan, maar om vieze vlekken op het wegdek? In dat geval heb ik een goedkoop en doeltreffend alternatief voor haar, dat ook nog de privacy van de weggebruiker respecteert: een heffing op autobanden.