De filmdiva's van Delpeut en Dikker lijden en verleiden

In het boek Diva dolorosa, Reis naar het einde van een eeuw dat Peter Delpeut schreef naar aanleiding van de door hem samengestelde compilatiefilm Diva dolorosa, zegt de oud-conservator van het Filmmuseum dat hij zich eerder filmvoorstellingen dan films herinnert. Vooral bij stille films luisteren de omstandigheden van de vertoning nauw: niet alleen de staat van de filmkopie (zijn de kleuren goed gerestaureerd? is de bewaarde versie compleet en onbeschadigd?) is van belang, maar ook de ambiance, het publiek en natuurlijk de muzikale begeleiding.

Delpeut is een voorvechter van de opvatting dat van oude films niet ondubbelzinnig valt vast te stellen wat de originele versie was en dat er geen enkele belemmering is om het materiaal opnieuw te rangschikken. Eerder maakte hij zeer persoonlijke compilaties als Lyrisch nitraat en The Forbidden Quest. Ook Diva dolorosa is een eigenzinnige, door Menno Boerema met veel inzicht en gevoel gemonteerde compilatie, die een nieuwe blik werpt op de filmhistorie. Het onderwerp is het zogeheten `divisme', een reeks melodramatische Italiaanse films uit de periode 1913-1920, waarin de hoofdrolspeelsters alle aandacht naar zich toe trokken, door hun brede gebaren en wellustige uitstraling. Delpeut duidt het divisme als de filmische popularisering van de zwarte romantiek uit het einde van de 19de eeuw. De vertaling van het universum van Huysmans en Wilde voor keukenmeiden betekende dat decadentie en seksueel actieve vrouwen toegestaan waren, mits ze voor dit gedrag gestraft werden.

De smartelijke diva's Lyda Borelli, Francesca Bertini en Pina Menichelli, de erfgenames op het witte doek van Sarah Bernhardt en Eleonora Duse, lopen in de compilatiefilm volstrekt door elkaar en worden één vrouw, die kronkelt, verleidt en lijdt. Diva dolorosa is geen documentaire, zelfs informatie over filmtitels en jaartallen moet tot de eindcredits wachten. Het is een film, die in drie bedrijven een associatief verhaal vertelt, over gesluierde verleiding, stormen van emotie en een nacht zonder einde. De kijker wordt een hem onbekende wereld ingetrokken, vanaf de proloog waarin we net zo'n 19de eeuwse schouwburg betreden als de Amsterdamse.

Voor het discours van Delpeut, over misogynie en hysterie, over Praz en D'Annunzio, moet men zijn boek lezen. De film is een emotionele ervaring, waarbij de schitterende muziek van Loek Dikker de belangrijkste gids vormt. De pastiches, van Wagner tot Ravels Bolero, leggen de accenten en zetten de toon: niet ironisch, geen camp, maar wel exotisch en zwaar met een minieme knipoog. De ervaring van de projectie op een lijsttoneel, met een levend orkest in de bak, maakt dat de herinnering aan deze voorstelling heel anders zal zijn dan die aan een televisieuitzending, of zelfs een projectie met geluidsband van dezelfde film, zoals het Filmmuseum dit najaar van plan is.

Voorstelling: Diva dolorosa. Regie: Peter Delpeut. Met: Lyda Borelli, Francesca Bertini, Pina Menichelli. Muziek: Loek Dikker. Uitgevoerd door Het Radio Symfonie Orkest o.l.v. Ed Spanjaard. Gezien in Stadsschouwburg, Amsterdam, 25 juni. Herhaling: aldaar 26 juni.