Zelfs Cuba is verloren

Elke film van de Franse cineast Chris Marker is een evenement dat een krachtige herinnering teweegbrengt.

De cd-rom lijkt geschapen voor Chris Marker, Frankrijks eigenzinnigste cineast en goochelaar met beelden uit velerlei bron: films en foto's uit archieven of zelfgemaakt, video, schilderijen. De twee jaar na de première in Parijs eindelijk in handelseditie verschenen cd-rom Immemory, een bonte verzameling beeldmateriaal, ademt een voor Marker-fans vertrouwde sfeer. Sinds zijn debuut in 1962 (de fotoroman op film La jetée) heeft de meester immers niet afgelaten zijn publiek te verbazen en te intrigeren met soms behoorlijk hermetische werken.

Hij is er de man niet naar om nadere uitleg te verschaffen. Marker schuwt elke persoonlijke publiciteit. Jean-Luc Godard, een van zijn oude vrienden uit de Nouvelle Vague in de jaren zestig, de stroming die bij het maken van films het medium zelf ter discussie stelde, geeft nog steeds te pas en te onpas interviews weg over zijn films. Markers geheimzinnigheid gaat echter zo ver dat zelfs over zijn leeftijd onduidelijkheid heerst. De filmencyclopedie van Larousse geeft als geboortejaar 1921. De cineast zal dus zeker de dit weekend aan hem gewijde manifestatie RE:MARK:MARKER in Amsterdam niet bezoeken.

De cd-rom Immemory (een neologisme dat `ongeheugen' betekent) bevat voornamelijk persoonlijke herinneringen van Marker: foto's en afbeeldingen uit zijn eigen collectie, het familiearchief, afgewisseld met vaak heel bewerkelijke grafische ontwerpen en zelfs grapjes: Markers kat Guillaume breekt in getekende vorm af en toe in op de veelal hooggestemde rondgang door Markers persoonlijke beeldmuseum, met laag-bij-de-grondse commentaren.

Wat op de cd-rom volledig ontbreekt is het extreem-linkse politieke engagement dat in Markers werk ooit de boventoon voerde. Zo is hij de maker van het ook in Amsterdam getoonde Le fond de l'air est rouge uit 1977, een ware staalkaart van links levensgevoel en gekokketteer met totalitaire regimes in de jaren zeventig, en zeker geen film die kritisch bedoeld leek. Heel even schemert op Immemory iets door van Markers politieke decepties, als hij bij oude foto's van zijn bezoek aan Cuba in 1961 opmerkt altijd gedacht te hebben: op Cuba hoeven, bij alle verwording van het socialisme aldaar, de vrouwen zich tenminste niet te verkopen. ,,Maar nee'.

De mogelijkheid zelf rond te kunnen klikken in een werk van Marker is vermoedelijk een opluchting voor wie in Amsterdam de bij ons zelden vertoonde Level One gaat bekijken, Markers laatste `echte' film uit 1996. Ook daarin legde de cineast al een grote fascinatie met interactiviteit aan de dag. De kijker bekijkt – afgezien van een beeldessay over de slag om het Japanse eiland Okinawa tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarbij Japanners zich massaal van de rotsen hebben gestort in het licht van de komende Amerikaanse overwinning – bijna twee uur lang de actrice Catharine Belkhodja, bezig links aan te klikken op een computerscherm.

Kijken hoe iemand anders achter een computerscherm keuzes maakt, wordt op den duur behoorlijk irritant. Je wilt je eigen keuzes maken. Met Immemory in de cd-rom-lezer kun je het idee hebben dat je je eigen Marker-film samenstelt, en krijgt het begrip interactiviteit dus betekenis. Voor Chris Marker gaat de cd-rom echter niet ver genoeg: hij wil, zo heeft hij in een zeldzame publieke verklaring laten weten, van Immemory nog een dvd, een digital video disc, uitbrengen. Dan zal het mogelijk zijn om wat meer filmfragmenten op te nemen, in plaats van voornamelijk statische beelden zoals nu op de cd-rom.

Georges Steiner

Immemory is wel een sombere titel voor een cineast wiens werk voor een belangrijk deel over de herinnering gaat, zoals neergelegd in beelden. Markers film over de Sovjet-cineast Aleksandr Mjedvedkin, Le tombeau d'Alexandre uit 1993, begint met een citaat van Georges Steiner: ,,het is niet het verleden zelf dat ons in zijn greep heeft, maar het zijn de beelden van het verleden.' Ook dat was al een sombere film: Mjedvedkin was een Sovjet-filmpionier uit de jaren twintig die op latere leeftijd pogingen doet het vege lijf te redden door het maken van conventionele films naar stalinistisch recept. Marker lardeert het verhaal met straatbeelden uit Moskou, anno 1992: een land in ontbinding waarin de utopie van het socialisme met de opheffing van de USSR definitief ten onder is gegaan.

Het lijkt niet uitgesloten dat Chris Marker in Le tombeau d'Alexandre al zijn eigen teleurstelling in de loop van de geschiedenis en in linkse idealen heeft gemarkeerd. In dat geval is de teloorgang van het socialistisch ideaal voor de kunstenaar Marker een zege geweest: het heeft hem de kritische distantie verschaft die in Le fond de l'air est rouge zo pijnlijk heeft ontbroken.

De inhoud van Immemory is echter politiek tandeloos. Zo is er uitvoerige aandacht voor het fotoboek van `Oom Anton', die kennelijk van joods-Hongaarse afkomst was en in de jaren dertig ambassadeur, onder andere op Cuba waar neef Chris 27 jaar later een tijdje zou neerstrijken. Het is een bonte verzameling waaronder veelal prachtige fotoportretten van Marker zelf uit Rusland, Cuba, Zweden en tal van andere landen. Soms met commentaar: ,,In tegenstelling tot de blik van de neger of de Rus, is de Scandinavische blik soms het pakkendst wanneer hij niet op U gericht is.'

Aan slechts drie films besteedt hij aandacht. Aelita van Jakov Protazanov uit 1924 is volgens Marker de enige Russisch-constructivistische film ooit gemaakt. Dan is er de film Wings, over vliegers in de Eerste Wereldoorlog, de eerste film die Marker in de bioscoop zag. ,,Ik ben vermoedelijk de enige die nog kan vertellen dat het bioscooporkest bij de première in Parijs muziek uit Mendelssohns `Midzomernachtsdroom' speelde.'

En er is een vrij uitvoerige verhandeling over Vertigo van Alfred Hitchcock waaruit Markers eigen archeologische preoccupaties als filmer aardig naar voren komen. In San Francisco, meent hij, kan sinds Vertigo niemand meer argeloos rondlopen: elke plaats is een beeld uit Vertigo. Ook prijst hij uitvoerig dat bijna elke scène in Vertigo voor tweeërlei uitleg vatbaar is, en het absoluut noodzakelijk is de film twee keer te zien om hem een beetje te begrijpen.

Markers eigen films zijn maar al te vaak onderwerp van een mismoedig makend soort kunstproza, dat de zwijgzaamheid van de filmmaker als het ware poogt te compenseren met diepzinnige duidingen. Ook naar aanleiding van Immemory is een boekje in deze trant verschenen: `Qu'est-ce-qu'une Madeleine' geheten. Die titel slaat op het koekje uit Marcel Prousts À la recherche du temps perdu waarvan de smaak bij de romanfiguur beelden uit zijn jeugd op het netvlies brengt. Elk voorwerp uit het verleden, zegt Marker, kan een Madeleine zijn, en laat er in een van de beeldenreeksen waaruit de cd-rom is opgebouwd enkele uit zijn eigen verleden zien. Bijvoorbeeld een uit het Amsterdamse hotel Krasnapolsky gejat bordje `niet storen'.

Barok

Opvallend bij al die beeldenreeksen – waarbinnen de kijker geacht wordt heen en weer te klikken en volgens de auteur liefst in een rustig tempo – is dat elk beeld er zo mooi uitziet. Markers beeldopmaak is bepaald barok, en de cd-rom zit vol met visuele hoogstandjes, sommige grappig. Er zijn beelden, opgebouwd uit in verschillende tijden gemaakte foto's of schilderijen van een zelfde plaats, die de kijker uit elkaar kan halen of weer samenvoegen. Er is een door Oom Anton gemaakt panoramisch schilderij, waarin je kunt rondtoeren. En het is ook mogelijk de glimlach van de Mona Lisa te laten verkillen tot een gefrustreerd pruilen, of een wellustig naakt van Renoir zwaar te laten ademen.

Op die manier komt een esthetiserende trek van Marker naar voren die in zijn films minder duidelijk is. Ook in Level 5 of Le tombeau d'Alexandre ziet alles er prachtig uit, en laat Marker geen kans onbenut om het beeld te filteren, te bewerken, bij te kleuren. Maar omdat die films zo nadrukkelijk betekenisdragend willen zijn – zonder dat de betekenis overigens altijd heel erg duidelijk wordt – denk je dat al die visuele ingrepen middelen tot een doel zijn, instrumenten in een betoog.

In voornoemd boekje wordt terecht opgemerkt dat het heel moeilijk is om je de beelden van een film van Marker na het zien nog voor de geest te halen. Daarvoor zijn ze te divers, is de keuze of bewerking te complex of onverwacht. Toch is elke film van Marker die ik ooit heb gezien voor mij een evenement geweest waaraan ik een krachtige herinnering bewaar. Le fond de l'air est rouge bijvoorbeeld gaf mij eind jaren zeventig sterk het idee dat ik jong was in een fantastische, revolutionaire époque en toen ik hem vorig jaar op de televisie terugzag, zorgde de film voor grote irritatie over zoveel naïef, zelfingenomen gezemel over revolutie. Toch zou ik ook na twee keer zien inderdaad niet één beeld uit de film meer weten te noemen.

De films van Chris Marker ontlenen hun kracht en hun belang, behalve aan de eigenzinnigheid van de maker, dus wel degelijk ook aan hun strekking. Hoe dat werkt, laat de maker op Immemory overigens weten: ,,het geheugen liegt', aldus een tekst van Marker, ,,maar het is een leugen die bescherming biedt en waardoor men de werkelijkheid kan beheersen en kneden. Soms noemt men dat kunst'. De uitspraak van Steiner dat van de geschiedenis slechts beelden overblijven, lijkt dus niet op Markers films van toepassing.

Dat betogende en structurende ontbreekt helaas op de cd-rom Immemory. Het is ontegenzeggelijk aangenaam om heen en weer te kunnen klikken tussen mooie plaatjes, en de schijf blijft urenlang verrassend. Maar het overdonderende karakter van Markers films, met hun voortdurende appèl op het vermogen van de toeschouwer om Markers beeldkeuze en teksten te volgen en in verband te zien, ontbreekt als je zelf in je eigen tempo je eigen keuzes kunt bepalen.

Dan krijgt de wereld van Chris Marker iets gratuits: een esthetisch genoegen op zijn best, een curieus inkijkje in de persoonlijke preoccupaties van een geheimzinnig filmer misschien, en in het ergste geval een proeve van modieuze deconstructie. Je zou haast gaan vermoeden dat Marker, na het historisch démasqué van de linkse politieke idealen die hem lang interesseerden, is gaan denken dat ook aan zijn materiaal, het beeld, het fundament is ontvallen.

Immemory is het soort vergissing dat een groot kunstenaar zich kan permitteren, maar het blijft wel een vergissing. Immemory toont tegelijkertijd de betrekkelijke waarde van `nieuwe media': kunst heeft geen interactief schijfje van node; de interactiviteit tussen het brein van de vormgevende kunstenaar en dat van de overdonderde toeschouwer is ruim voldoende.

`Immemory' is samen met films en installaties van Chris Marker te zien op de manifestatie RE:MARK:MARKER, t/m zondag a.s. in het Amsterdamse theater De Balie (res. 020-5535100) en t/m 31 juli in Montevideo/TBA (Keizersgracht 264, Amsterdam). Alle in dit stuk genoemde werken zijn daar nog te zien.

Immemory werd uitgegeven door het Centre Pompidou en kost 295 FF. Een Engelse versie staat op stapel. Qu'est-ce qu'une Madeleine. Essais de Laurent Roth et Raymond Bellour (tweetalige uitgave Frans-Engels). Yves Gevaert Éditeur, 1998. 95 FF.

`Le fond de l'air est rouge' gaf mij het idee dat ik jong was in een fantastische, revolutionaire époque