Muziek is me dierbaarder dan taal

`Tot mijn twintigste interesseerde klassieke muziek mij niet,' zegt de Brits-Indiase auteur Vikram Seth, die een roman over een violist schreef.

,,Seth. Doe je ogen dicht en zeg mij na: Séé-t-h.' Een spoedcursus in het uitspreken van deze naam is de prijs die de interviewer moet betalen voor een gesprek met de Indiaas-Britse schrijver Vikram Seth: ,,De tongpunt krult terug naar achteren en maakt de `t' niet achter de tanden maar ergens midden op het verhemelte. Néé, geaspireerd!'

De overige gasten in de lounge van het chique Randolph Hotel in Oxford blijven Brits onverstoorbaar onder deze experimenten, en nadat eindelijk een acceptabel geluid is geproduceerd kan het gesprek beginnen. ,,Natuurlijk ben ik door geluid geobsedeerd', verontschuldigt Seth (Calcutta, 1952) zich, ,,het zou me wat moois zijn als ik dat niet was. Ik heb net een boek geschreven over geluid of de afwezigheid daarvan, en dat boek is op zichzelf weer een structuur van geluid. Geluid is mijn basismateriaal.'

In Seths nieuwe roman, An Equal Music, zojuist in het Nederlands verschenen als Verwante stemmen, draait alles om klassieke muziek. Het boek beschrijft de problematische verhouding van ik-figuur Michael Holme, tweede violist in het Maggiore strijkkwartet, tot zijn twee grote liefdes: zijn Tononi viool en de pianiste Julia.

In de Britse media heeft dit nogal wat opwinding veroorzaakt: Vikram Seth en Salman Rushdie, de twee bekendste Britse auteurs van Indiase afkomst, brengen tegelijkertijd een roman uit over liefde en westerse muziek. Zodoende is Verwante stemmen in kranten en tijdschriften steevast besproken naast Rushdie's The Ground Beneath Her Feet. Dat doet denken aan de publiciteit ten tijde van A Suitable Boy, toen Seth in een spraakmakend artikel in het Amerikaanse tijdschrift Time, `The Empire Writes Back', op één hoop werd gegooid met andere `exotische' auteurs als Ben Okri, Michael Ondaatje, Kazuo Ishiguro en, alweer, Salman Rushdie. Strekking van het artikel was dat van deze `groep' onderling toch uitermate diverse schrijvers de redding van de Engelse literatuur viel te verwachten. Seth: ,,Aanvankelijk raakte ik geïrriteerd toen ik zag dat ik wéér met Salman Rushdie in verband werd gebracht. Nu vind ik het vooral silly. Rushdie is werkelijk een totaal ander soort schrijver dan ik. Daarnaast zijn liefde en muziek universele thema's. Ik zou niet eens zo ver gaan om dit gekunstelde verband met Rushdie te wijten aan verkapt racisme, het lijkt me gewoon pure luiheid van de recensenten.'

Seth heeft het zo langzamerhand maar opgegeven nog iets van de kritieken te begrijpen. ,,De Britse critici hebben Verwante stemmen zowel postmodern als `pre-dickensiaans' ouderwets genoemd. Ik laat me er maar niet over uit, want ik begrijp helemaal niet op grond waarvan ze mijn boek zo kwalificeren.' Ook verbaast hij zich over recensenten die het boek hebben aangevallen omdat Michael een tamelijk conservatieve smaak in klassieke muziek heeft (bij wijze van contrast: Rushdie's boek gaat over moderne popmuziek). ,,Het is Michaels smaak, niet de mijne. Het boek zal zowel onterecht bekritiseerd als onverdiend geprezen worden', constateert hij, ,,en ik weet eigenlijk niet wat erger is. Het is een private contract tussen de lezer en de bladzijde, en dat is het enige wat telt.'

De licht vermoeid ogende Seth heeft geen reden tot klagen: de verkoop van zijn roman loopt aardig in Groot-Brittannië. Net in Oxford aangekomen vanuit Manchester, heeft hij nog even tijd voor een vraaggesprek voordat hij in de plaatselijke boekwinkel wordt verwacht om nog 500 exemplaren van zijn roman te signeren. Het is de laatste dag in Groot-Brittannië van zijn promotietournee, de volgende ochtend vertrekt hij voor een kleine maand naar India, de Verenigde Staten en Canada.

Chinees

Wellicht komen de intieme kamermuziek-sfeer en betrekkelijke kleinschaligheid van Verwante stemmen (het boek bestaat voor een groot gedeelte uit beschrijvingen van oefensessies, optredens en uiteenlopende interpretaties van diverse muziekstukken) als een verrassing voor bewonderaars van Seths vorige roman, A Suitable Boy (1993). Deze wereldwijde bestseller was immers een monumentaal werk dat in een kleine 1.500 pagina's een panoramisch beeld gaf van de Indiase samenleving rond 1951, aan de hand van de zoektocht van Mrs. Rupa Mehra naar een geschikte echtgenoot voor haar dochter Lata.

Toch was het wel te verwachten dat Seth in zijn nieuwe roman weer met iets heel anders zou komen. Zijn eerste roman The Golden Gate (1986) was een virtuoos, op Poesjkin geïnspireerd en geheel in versvorm geschreven werk over yuppies in San Francisco in de jaren '80, en werd door Gore Vidal `The Great Californian Novel' genoemd. Daarnaast schreef Seth onder meer een aantal bundels poëzie, vertalingen uit het Chinees, een reisverslag, een libretto voor een opera en toneelstukken. ,,Ik hou er van om verschillende dingen uit te proberen', vertelt Seth, ,,maar als ik bij wijze van spreken de inspiratie had gekregen om A Suitable Girl te schrijven dan had ik dat ook gedaan. Ik probeer niet zozeer om modern te zijn of conservatief, om poëzie of proza te schrijven, om iets nieuws te doen of iets bekends; als de inspiratie komt, then I don't particularly care. Ik zou het helemaal niet erg vinden om mezelf te herhalen.'

Over het ontstaan van Verwante stemmen schrijft Seth in zijn nawoord: ,,Muziek is me nog dierbaarder dan taal. Toen het tot me doordrong dat ik daarover zou gaan schrijven, raakte ik in paniek. Pas na geruime tijd was ik met de gedachte verzoend.' Dat klinkt haast alsof het idee zich aan de auteur heeft opgedrongen, in plaats van dat hij daar een weloverwogen keuze voor maakte. ,,Dat is ook zo', beaamt Seth. ,,In al mijn romans had ik het gevoel dat me iets aangereikt werd. Als ik de onderwerpen van mijn boeken zelf had moeten bepalen had ik waarschijnlijk voor iets gekozen dat beter in de markt ligt, iets dat mijn uitgevers graag zouden zien. In het geval van mijn laatste boek had ik liever over bijna elk ander onderwerp geschreven dan muziek. Ik wilde muziek voor mezelf behouden als toevluchtsoord.'

Indiase fluit

Seth, die opgroeide in India, studeerde in Oxford en daarna onder meer woonde in Amerika, China en Engeland, speelt zelf tabla en de Indiase fluit, maar is vooral geschoold in de klassieke Indiase zangstijl khyal. ,,Westerse klassieke muziek', vertelt hij, ,,begon me voor het eerst te interesseren toen ik rond de twintig was. Later, tijdens het schrijven van A Suitable Boy probeerde ik me 's avonds te ontspannen met muziek, maar omdat Indiase muziek zo'n belangrijke rol speelt in het boek kon ook dat me geen rust meer schenken. Een Oostenrijkse vriend, zelf een goede pianist, stelde toen voor om eens liederen van Schubert te proberen, en binnen de kortste keren was ik volkomen verslaafd.'

Het idee voor Verwante stemmen drong zich onweerstaanbaar aan hem op toen hij met een vriend een wandeling maakte door Hyde Park: ,,Het was een natte, stormachtig dag. Opeens zag ik iemand heel gefixeerd naar de Serpentine vijver kijken, een lange figuur in een donkere regenjas, met een bleek gezicht. Ik zei toen tegen mijn vriend: `Ik weet zeker dat die man iets te maken heeft met mijn nieuwe boek.' Ik moest hem eerst wel uitleggen dat die man zich uitsluitend in mijn hoofd bevond, maar toen begonnen we over die figuur te discussiëren, en mijn vriend suggereerde dat de man een violist was. Nadat ik er een tijdje over had gedacht raakte ik volledig in de ban van het idee.'

,,Aan de andere kant', vervolgt Seth, ,,krijg ik zo vaak visioenen van personages, en wanneer ik dan begin te schrijven blijkt het idee na 50 pagina's dood te bloeden. Ik heb een hele la vol van zulke geaborteerde romans, en heb er eens zelfs een heel toneelstuk ingestopt. Overigens heb ik geen last van writer's block, alleen maar het gevoel dat `het' nog niet gekomen is.' Dit `het' blijkt de kern van Seths schrijverschap te vormen: ,,Ik ben niet degene die bepaalt wat er wel of niet benadrukt moet worden in een boek', zegt hij. Gevraagd naar het hoe en waarom van de roman verwijst Seth telkens weer naar die mysterieuze entiteit, zijn muze. Het maakt praten over zijn werk er niet makkelijker op.

,,Ik noem het maar zo, muze of inspiratie', zegt Seth. ,,Ik heb vaak het gevoel dat het niet erg nuttig is om mezelf te analyseren.' Het scheppen van personages is volgens hem ,,een kwestie van langzaam ontdekken wie het personage eigenlijk is. You can't be too determinative about your characters, dan gaan ze niet leven en is er niets dat ze intrigerend maakt. Als al hun drijfveren van meet af aan duidelijk zijn, blijven ze niet interessant genoeg om jarenlang al schrijvend mee door te brengen.'

In Michael Holme heeft Seth in ieder geval een tamelijk complex en soms ondoorgrondelijk personage gevonden. De cruciale gebeurtenis in Michaels leven had tien jaar voor aanvang van het boek plaats. Tijdens zijn studie aan de Musikhochschule in Wenen krijgt hij een zenuwinzinking, naar hij denkt door toedoen van zijn tirannieke leraar. Hij verlaat Wenen en daarmee ook Julia, met wie hij een verhouding heeft. Wanneer hij een paar maanden later weer hersteld is, merkt hij dat ze geen contact meer met hem wil. In de daarop volgende jaren wordt Michael tweede violist bij het Maggiore kwartet in Londen. Hoewel hij niet ontevreden is met zijn bestaan blijft er iets knagen, en wanneer hij bij toeval Julia weer ontmoet, beginnen ze weer een affaire. De twee hebben echter totaal andere verwachtingen daarvan: Julia is ondertussen getrouwd met een degelijke bankier, heeft een zoontje en beseft dat de affaire geen toekomst heeft. Michael daarentegen denkt dat het verleden herhaald kan worden, en wanneer Julia met hem breekt, krijgt hij opnieuw een inzinking. Als contrapunt loopt hier een tweede verhaallijn doorheen, over Michaels relatie tot de overige leden van het kwartet, en de moeilijkheden rond zijn viool, die hij slechts in bruikleen heeft en dreigt kwijt te raken.

Onbetrouwbaar

De lezer deelt Michaels perspectief en leeft daardoor met hem mee, maar merkt ook al snel dat Michael niet helemaal betrouwbaar is als verteller, neigt naar solipsisme en een aantal onaangename trekjes heeft. ,,Aan de ene kant mogen mensen hem en gedraagt hij zich vaak fatsoenlijk', aldus Seth, ,,aan de andere kant heeft hij een `chip on his shoulder' door zijn armoedige, Noord-Engelse afkomst, is hij onnodig kwetsend en gedraagt zich nog veel vaker als een klootzak. Hij is emotioneel volstrekt niet eerlijk tegenover zichzelf en heeft een heel vervormd beeld van Julia. Ik moest mezelf eraan blijven herinneren dat Michael geen romanschrijver is: hij kan misschien sommige andere vrienden op een interessante manier beschrijven, maar niet Julia, die tegelijkertijd te bekend en te ondoorgrondelijk voor hem is. Ik vond het erg moeilijk om in de stem van Michael te schrijven, maar ik wist ook dat dit geen boek was waarmee ik mensen zou moeten charmeren.'

Daarnaast staat het verhaal bol van de misverstanden en misinterpretaties, nog verergerd door de groeiende gehoorproblemen van één van de personages. Seth: ,,Hoewel ik niet schrijf aan de hand van een bepaald thema, kun je dit wel een boek noemen over communicatiestoornissen. Eigenlijk volgt het hele verhaal uit Michaels onvermogen om goed te communiceren met anderen. Aan het einde bereikt hij een soort verzoening door muziek, maar het is een verzoening met een manier van leven in plaats van met het leven zelf.'

Heeft Seth deze verteller, die zich in feite niet kan verplaatsen in anderen en ook maar weinig inzicht heeft in zichzelf, niet als een beperking ervaren? ,,Ja en nee. Ik kon hierdoor niet altijd mijn andere personages neerzetten zoals ze werkelijk waren. Maar Michael als verteller maakte het wel interessanter voor mij. Schrijven in de eerste persoon is niet speciaal moeilijker dan de alwetende verteller van mijn eerdere romans, het brengt andersoortige moeilijkheden met zich mee.'

In vergelijking met de onopgesmukte stijl van A Suitable Boy doet Verwante stemmen beduidend (post-)moderner en poëtischer aan. Michaels inzinking en depressie worden tot uitdrukking gebracht in fragmentarische passages vol literaire verwijzingen, en ook de beschrijvingen van het musiceren getuigen van een nieuwe inventiviteit. ,,Ik beschouw mezelf au fond als een dichter', verklaart Seth. ,,Maar als prozaschrijver koesterde ik een groot wantrouwen tegen poëtisch taalgebruik of `prozagedichten'. In Verwante stemmen heb ik wat van dat wantrouwen laten varen. Die veranderde stijl is inherent aan dit boek. Ik stem mijn taalgebruik af op de wereld van mijn personages, die zijn primair, en die moeten geloofwaardig zijn. Daarom doe ik ook altijd uitgebreid onderzoek naar de zaken waarover ik schrijf. Ik ben een realist, of liever, een realistische romanschrijver. Of een cynische romanticus, zo je wilt.' Is dat waarom in al zijn romans het verstandshuwelijk zegeviert, ten koste van grotere passies? ,,I believe in true love, I really do. En in A Suitable Boy en The Golden Gate scheelde het toch niet veel. Misschien komt het wel in mijn volgende boek. Eens afwachten welke personages zich dan weer aandienen.'

Vikram Seth, `Verwante stemmen', uitg. Van Oorschot, 425 blz. f 49; `An Equal Music', Phoenix House, 381 blz. f 49 (gebonden).