Matisse in Marokko

De Schot Gillies MacKinnon wordt geobsedeerd door de Eerste Wereldoorlog: ,,In mijn jeugd waren alle volwassen mannen oorlogsveteranen.'

Dat er een helm uit de Eerste Wereldoorlog bij zijn grootouders op zolder lag, is waarschijnlijk de sterkste herinnering die filmregisseur Gillies MacKinnon (1948) aan zijn jeugd in Glasgow heeft. Een helm van een dode Duitse soldaat. ,,In mijn familie ging het verhaal dat mijn grootvader bij wijze van oorlogssouvenir een Duitse soldatenhelm uit de loopgraven had meegenomen. Mijn grootmoeder vond dat natuurlijk maar niets en stopte hem weg op zolder. Ik heb hem geloof ik ook nooit gezien toen ik klein was, maar het feit dat er bij mijn grootouders in huis zoiets vreemds en griezeligs was verborgen, sprak als jongen enorm tot mijn verbeelding. Die helm nam al gauw de proporties aan van een complete Duitse soldaat, een spook op zolder, eens te meer omdat mijn grootvader nooit met een woord over zijn ervaringen in de oorlog repte.''

Maar ook zonder die helm ontwikkelde de Schotse filmmaker van kindsbeen af iets wat hij omschrijft als een `obsessie' voor de Eerste Wereldoorlog. ,,Je kon er niet omheen.'' Hij vertelt hoe er in Glasgow een oorlogsinvalide rondzwierf, die voortdurend wartaal uitsloeg en je de stuipen op het lijf joeg door je plotseling krijsend vast te grijpen. ,,De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog, of `The Great War', zoals hij in Engeland wordt genoemd, zijn in Groot-Brittannië veel omvattender dan die van de Tweede Wereldoorlog'', aldus MacKinnon. ,,Dat komt omdat er tussen 1914 en 1917 een complete generatie van jonge mannen als kanonnenvoer naar Frankrijk werd gestuurd. Toen ik opgroeide waren alle volwassen mannen oorlogsveteranen. En toen ik in de hippietijd zelf volwassen werd, besefte ik me dat mijn generatie dankzij hun inspanningen het losbandige leven kon leiden dat ze heeft geleid. Ik heb daar altijd een soort schuldgevoel over gehad.''

De twee films van Gillies MacKinnon die deze maand in Nederland in première gaan, spelen zich precies in die beide belangrijke periodes voor zijn leven af. Regeneration (1997) komt na eerst op video te zijn uitgebracht alsnog in de bioscoop. De film is gebaseerd op het gelijknamige eerste deel van Pat Barkers Eerste Wereldoorlog-trilogie, die in 1995 met de Booker Prize werd bekroond. Het werd een introverte kennismaking met de Britse officieren die vanwege shellshock en andere oorlogstrauma's behandeld werden in het Schotse militaire ziekenhuis Craiglockhart. Film en boek presenteren zich als een mengeling tussen historisch feitenmateriaal en fictie. De hoofdpersonen Dr. William Rivers (Jonathan Pryce) en de dichters Siegfried Sassoon (James Wilby) en Wilfred Owen (Stuart Bunce) hebben alledrie echt bestaan en veel van hun gesprekken zijn ontleend aan dagboeken en brieven. Het centrale karakter Billy Prior (een beurtelings pruilende, onberekenbare en scherpe Johnny Lee Miller) werd door Barker als katalysator - `om de upperclass Rivers te irriteren' - bedacht.

Marokko

In het in Engeland en de Verenigde Staten zeer enthousiast ontvangen Hideous Kinky (1998) laat MacKinnon het grauwpaarse en bemodderde Schotland van 1917 achter zich voor het Marokko van de vroege jaren zeventig. Daar probeert de Engelse Julia (de eerste post-Titanic rol van Kate Winslet) met haar dochtertjes Bea (Bella Riza) en Lucy (Carrie Mullan) een vrij en onbekommerd bestaan op te bouwen. Ook met deze verfilming (naar het scenario van zijn broer Billy) van de in Nederland als De kleur van henna vertaalde autobiografische roman van Esther Freud, bleef MacKinnon op bekend terrein. Aansluitend aan zijn opleiding aan de Kunstacademie van Glasgow verbleef MacKinnon in de jaren zeventig zelf namelijk ook enige maanden in het voormalige hippieparadijs.

In het Amsterdamse Maurits Binger Film Instituut, waar hij afgelopen week een cursus `filmen op locatie' gaf, vertelt Gillies MacKinnon hoe hij destijds door een Toeareg-stam werd `geadopteerd' en met hen een maand lang door de woestijn trok. De aspirantfilmmaker had net voor zijn vertrek La jetée van Chris. Marker gezien en wilde, daardoor geïnspireerd, een reisfilm bestaande uit stilstaande beelden maken. ,,Daar zat ik dan elke avond in het donker, met mijn jas over mijn hoofd tegen het schaarse licht van het kampvuur met mijn zanderige vingers een film in mijn camera te draaien. Je kon het horen knarsen. Geen wonder dat het met die film nooit wat is geworden.''

Gillies MacKinnon is in Nederland vooral bekend door zijn semi-autobiografische film Small Faces, die tijdens het Filmfestival Rotterdam van 1996 met een Tiger Award werd bekroond. In Small Faces, waarvoor hij samen met zijn broer Billy (die naam maakte met zijn scenario voor Jane Campions The Piano) het script schreef, keert MacKinnon terug naar het Glasgow van 1968 waar rivaliserende jeugdbendes de dienst uitmaken. De film werd geprezen vanwege de ontnuchterende kijk op de swinging sixties en het love & peace-tijdperk die de gebroeders MacKinnon in de verder zeer nostalgisch aandoende film geven.

,,Ik ben erg nostalgisch'', beaamde MacKinnon eerder dit jaar in het Londense kantoor van productiemaatschappij ICM. ,,Je verdiepen in de geschiedenis vind ik belangrijk. Zeker als je er via getuigen of overlevenden een band mee hebt, zoals ik via mijn grootvader met de Eerste Wereldoorlog. Als filmmaker ben ik er op uit om een vorm van continuïteit tussen verleden en heden tot stand te brengen.

,,Small Faces was een zeer persoonlijke film'', vervolgt hij, ,,een reconstructie van mijn eigen jeugd. Maar Regeneration en Hideous Kinky zijn niet minder persoonlijk. Regeneration zou ik ondanks het onderwerp trouwens niet louter als een historische film willen omschrijven. Hij gaat voornamelijk over de oorlog die die mannen, jongens zijn het eigenlijk nog, in hun hoofd meemaken. Dat zijn beelden die de militairen die terugkomen uit Kosovo ook zullen herkennen.''

Zoals Pat Barker een link leggen tussen de oorlogsneuroses van de mannen in Craiglockhart en de frustraties en de verveling van vrouwen in vredestijd, ging hem echter te ver. Evenals haar nadruk op de homoseksuele aspecten van de militaire kameraadschap. Reden voor hem om niet de hele trilogie te willen verfilmen. ,,Ik ben een luie regisseur, in die zin dat ik nooit echt naar onderwerpen op zoek hoef. Zowel het scenario van Regeneration als van Hideous Kinky werd mij min of meer kant en klaar aangereikt. Natuurlijk ben ik vervolgens teruggegaan naar de bron en de boeken gaan lezen, maar in het geval van Pat Barker heb ik het halverwege Het oog in de deur, het tweede deel van het drieluik, opgegeven. Het thema van Regeneration, een gezonde man gek genoeg maken om de oorlog in te gaan, laat ze verderop in het verhaal steeds meer los. Was het in beeld brengen van de geestesgesteldheid van de militairen in Craiglockhart al lastig genoeg, in Het oog in de deur wordt de scheidslijn tussen waan en werkelijkheid nog dunner.''

Ziekenhuis

Van het Glasgow van de late jaren zestig naar hedendaags Ierland (in het hier alleen op video uitgebrachte Trojan Eddie, 1996) en van een psychiatrisch ziekenhuis in de Schotse hooglanden naar een zonovergoten Marokko, de films van Gillies MacKinnon zijn niet eenduidig in hun locatie- en onderwerpskeuze. ,,Er is niet echt één verhaal wat ik wil vertellen. Dat heb ik met Small Faces gedaan, maar dat hoef ik niet keer op keer te doen. Er zijn wel thema's die mij bezighouden, zoals de rol van het individu in een door regels en normen bepaalde samenleving en de gevolgen van de klassenmaatschappij: de officieren binnen de militaire mores in Regeneration of, in het geval van Hideous Kinky, een jonge vrouw die zich een plaats moet verwerven binnen een vreemde cultuur. Al is die minder vrouwonvriendelijk dan we hier denken, want Julia wordt in Marokko juist enorm gerespecteerd omdat ze een moeder is.

,,Ook moet er iets in het scenario zitten waar ik me door aangesproken kan voelen. Dat hoeft geen boodschap te zijn, maar wel een vorm van sociaal engagement. Dat komt vast uit de tijd toen ik voordat ik films begon te maken werkzaam was als leraar en sociaal werker. Mijn films gaan meestal over buitenstaanders. Buitenstaanders en eenlingen en de plek die zij innemen in een groep, in de maatschappij. En ze gaan allemaal over hoe je door het verliezen van je onschuld aan ervaring wint.''

Zowel Regeneration als Small Faces vallen op door hun expressieve kleurgebruik. Tegenover het in ingetogen kakibruine moddertinten geschilderde Schotland staat een op Cinemascope gefilmde kleurenorgie in Marrakesj. De oorspronkelijk als schilder opgeleide MacKinnon laat zich graag door de beeldende kunsten inspireren voor de vormgeving van zijn films. Het mag geen verrassing zijn dat juist het werk van Matisse van invloed was op Hideous Kinky. Voor Regeneration ging hij bij het beeldhouwwerk van Rodin te rade. ,,De openingsscène van Regeneration is ontleend aan `De poorten van de hel' van Rodin. Ik wilde dat het slagveld met al die door elkaar liggende lijken en ontplofte ledematen eruit zou zien als een gigantische sculptuur, die ik `De tuin van de dood' heb genoemd. Die plastische manier van werken was voor mij ook een manier om de poëzie van Wilfred Owen te visualiseren. Owen heeft een aantal van de krachtigste oorlogstaferelen beschreven die ik ken.''

,,Mijn voorkeur voor verschillende stijlen komt ook omdat ik er erg van houd om met acteurs te werken die zelf iets meebrengen. Ik kan niet goed tegen acteurs aan wie ik precies moet vertellen wat ze moeten doen en bovendien wil ik eigenlijk ook niet weten waarom en hoe ze iets doen, welke emoties ze gebruiken om het juiste gevoel over te brengen. De meeste energie stop ik daarom in voorgesprekken waarin ik erachter probeer te komen of we wat betreft de interpretatie van het verhaal een beetje op een lijn zitten. Dan gaan zij hun rol voorbereiden en ga ik de wereld bouwen waarin zij hun personage tot leven moeten laten komen. Op dat moment wordt er ook niet meer al te veel gerepeteerd. Ik houd ervan om op de set nog voor wat verrassingen te komen staan. Voordat je aan een film begint, denk je altijd dat je het eindresultaat al talloze malen in je hoofd hebt afgedraaid. Het verbaast mij iedere keer weer dat zodra ik met filmen begin, daar langzamerhand een andere film overheen wordt gespoeld, eentje die zorgt dat de wereld die je in je fantasie hebt gecreëerd ook echt tot leven komt.''

`Hideous Kinky' gaat op 1 juli in première. `Regeneration' is waarschijnlijk vanaf 15 juli in de Nederlandse bioscopen te zien. `Small Faces' en `Trojan Eddie' zijn te huur bij de videotheek.