Het Friese landschap

Het vliegtuig, laat staan het gevechtsvliegtuig, is tot dusver nauwelijks of niet tot de beeldende kunst doorgedrongen. Auto's, snelwegen, hoogspanningsmasten worden steeds meer als elementen, als nieuwe metaforen in een hedendaagse opvatting van het landschap geaccepteerd, het vliegtuig blijft een visueel obstakel waarmee de meeste beeldend kunstenaars geen raad weten en dat daarom ontkend wordt.

Des te meer valt een schilderij als `Starfighters boven een Fries meer' op. Het is een groot doek met olieverf, 93 bij 86 centimeter, dat voor meer dan driekwart uit een ingehouden wolkenlucht bestaat boven een smalle reep water met drie zeilen er in. Dicht boven het woelige water passeren twee Starfighters. ,,Jammer van die vliegtuigen', vindt een bezoekster van de expositie in de Harlinger Galerie De Vis, waar het doek deel uitmaakt van een groepstentoonstelling met werk van veertig kunstenaars. Onderwerp is het Friese landschap.

Ook buiten de provincie getogen schilders tonen hun visie op Friesland. Zoals de koeien - roodbonte blaarkoppen - van de uitsluitend door dit vee geïnspireerde Rotterdamse Marleen Felius, de merkwaardige houten grasplaggen van Peter Bastiaanssen uit Breda, een bronzen beeld van de Amsterdammer Hans Bayens.

En van de straaljagers van de vijftigjarige Rein Pol uit Groningen. Pol is een opmerkelijk schilder met een lichtelijk surrealistische stijl, die zich ook veel tot een traditionele aanpak beperkt maar vrijwel altijd een verrassingselement toevoegt. Niet op de expositie te zien is een prachtige serie treinen. Het zijn allemaal korte Blauwe Engels, bestemd voor de enkele baan in verlaten landschappen. Daaronder het grote doek `Avondtrein' waarop zo'n treintje met ontstoken binnenverlichting in een even verlaten als weids landschap staat. Er is een sfeer van besloten geborgenheid die ook Breitner met zijn verlichte trams in avondlijk Amsterdam bereikt.

Het schilderij met de straaljagers krijgt een extra dimensie voor wie kennis kan nemen van de achterkant van het doek. Daar is een foto van een geschilderd portret opgeplakt, een portret van een piloot. De vlieger is Rein Pols oom Wim, majoor Bill Heitmeyer die op 17 november 1964 boven Noorwegen verongelukte.

Pronkstukken in Harlingen zijn ook een viertal Benners. Gerrit Benner is vooral in zijn behandeling van het landschap, dat door hem in een euforische buiteling van kleuren en vormen wordt vertaald, nog steeds van grote invloed. Elders op de expositie wordt dat duidelijk uit onder meer een Fries landschap van Gerard Ettema en het olieverf `Gaasterland' van Jan Frearks van der Bij. Van Benner zelf hangt er overigens een gouache `Meisje met vogel' die ook van Karel Appel had kunnen zijn. Dat is merkwaardig als men weet dat de Cobraschilders Benner bewonderden en zijn invloed graag ondergingen. Ze haalden hem zelfs naar Amsterdam waar hij zich toch niet op zijn gemak voelde: hij plakte er de ramen van het atelier dicht om — niet gestoord door het Amsterdamse uitzicht — verder te werken aan zijn Friese landschapsimpressies. `Meisje met vogel' laat zien dat Benner desondanks goed gekeken heeft naar het werk van zijn bewonderaars, waardoor tussen hen en hemzelf een onverwachte kruisbestuiving kon plaatsvinden.

Onder de gepresenteerde kunstenaars in De Vis zijn op zijn minst veertien autodidacten, merendeels wat oudere kunstenaars die in de provincie zelf werden geboren. Zij bevestigen opnieuw de autodidactische traditie in de Friese beeldende kunst, hoewel de jongeren meer en meer de weg naar vooral de Groninger Academie Minerva weten te vinden.

Onder de lange reeks exposanten de namen van bekenden als Hans Bayer, Gerrit Benner, Eugène Brands, Marleen Felius en ook Bouke Weistra. De laatste laat zien hardnekkig bezig te blijven met zijn in hoekige contouren gevangen vijf- en zeshoekige wolken boven in tuimelende geometrie gerangschikte huizen en volgens de meetkunde bewerkte akkers. Hij schildert met een mengsel van verf en zand waardoor zijn kleuren gedempt worden in een ruw korrelig oppervlak dat het opvallende licht op een karakteristieke manier vangt en weer teruggeeft.

Uit de veelheid wil ik tenslotte nog de in grote, in elkaar grijpende vlakken gecomponeerde acrylpanelen van Brunet Riegstra noemen. Hij weet in het bijzonder de zich links en rechts, boven en beneden zijn schilderijen doorgaande vlakke oneindigheid van het Friese landschap te raken.

Het Friese landschap II, tot 12 september in Galerie De Vis, Noorderhaven 40, Harlingen. Wo t/m vr van 13-17u, za van 11-17u.