Een reis naar 3705

Het idee voor het nieuwe boek van Peter Ackroyd zou afkomstig kunnen zijn van een vriend die hem vroeg of hij na alle romans waarin hij historische hoofdpersonen (Hawksmoor, Chatterton, John Dee) heeft opgeroepen in hun wereld bij kaarslicht, er niet voor de verandering een in de toekomst kon situeren.

Geen enkel probleem, zal hij geantwoord hebben. Hij bedacht meteen elf citaten uit teksten gepubliceerd tussen nu en het jaar 3705 om een verhaal in te leiden over Plato, een Londenaar uit 3700 die naam maakt met lezingen over de wereld voorheen. Plato onderscheidt een antiek Orpheïsch tijdvak en een christelijke tijd van de Apostelen; daarna kwam onze Age of Mouldwarp, die duurde van 1500 tot 2300. `Mouldwarp' is een oud woord voor mol, waarvan de toepasselijkheid op onze eeuwen door Ackroyd niet toegelicht wordt; het past voor een welwillende verstaander bij Plato's idee dat toen deze fase van de beschaving omstreeks 2300 eindigde het licht boven de wereld uitdoofde, gelukkig maar tijdelijk.

Plato's eigen tijd staat bekend als The Present, sinds 3400 al. Ackroyds boek is te kort om te detailleren hoe de beschaving daar werkt. De mensen leven zo te zien in een staat van glazige vreedzaamheid; zij doen elkaar geen kwaad en zijn vrij van ambitie. Alleen Plato is onvoldaan, vandaar zijn onderzoek naar het verleden en zijn lezingen. Zijn tijdgenoten zijn in principe tegen die uitsloverij en halen hem voor de rechtbank om zich te verantwoorden. Hij brengt onrust teweeg en vervreemdt de jeugd van de ouderen, luidt de aanklacht.

Het proces doet denken aan dat van Socrates, wat een van Ackroyds bedoelingen geweest moet zijn. Het loopt rustig af. Geen gifbeker. De tijdgenoten vinden dat er Plato eigenlijk niets te verwijten valt. Hij zou zijn lezingen kunnen voortzetten als hij er niet zelf genoeg van had gekregen. Zijn ontdekkingen in Mouldwarp hebben hem ongeschikt gemaakt voor de cultuur van 3700. Hij vertrekt, met als bestemming de beschaving van het jaar 2000, die nog voortleeft in een door hem ontdekte ruimte onder de alledaagse aarde.

Wat moet de lezer hiermee aan? Is Ackroyd antitoekomst; of is hij zoals het eerst lijkt, antiMouldwarp? Of denkt hij... of vindt hij...

De lezer moet van die vragen liever afzien en geen conclusies verlangen. Ackroyd heeft zijn verbeelding de vrijheid gegeven en zijn verhaal opgeluisterd met vele ideeën en opinies die niet allemaal met elkaar in overeenstemming gebracht kunnen worden. Het zou warhoofdig lijken als hij niet zo vernuftig en grappig was; hij drukt zich vaak overtuigend uit voordat hij weer een andere richting inslaat.

In sommige van de hoofdstukjes die dit boek indelen is hij alleen bezig met zichzelf te amuseren en ons aan het lachen te brengen. Zo bijvoorbeeld in de woordenlijst die termen van 2000 moet ophelderen voor de mensen van 3700: free will, een term die verband hield met het geloof dat individuele keuze of wil geen waarde had in het commerciële leven en daarom kosteloos verstrekt kon worden; pastoral, eerbied voor het verleden, mondeling uitgedrukt (pastoral); telepathy, het lijden teweeggebracht door televisie; underground, een beroemd schilderij van grote schoonheid deze opheldering gevolgd door een vlotte interpretatie van de kaart van de Londense metro.

In andere passages lijkt het of Ackroyd onze tijd wil veroordelen uit naam van the present van 3700: wanneer hij onze honger naar informatie over het wereldgebeuren laat ironiseren door Plato, of hem in het verslag van zijn reis naar vroeger laat vertellen dat wij in 2000 geen zin toekenden aan het heden behalve als een weg naar de toekomst (wij leefden in kleine onderverdelingen van de tijd, en zagen voortdurend uit naar de afloop van iedere ervaring `alsof de betekenis ervan bepaald werd door het einde').

In plaats van een visie laat The Plato Papers ons fragmenten van allerlei visies na. Meneer, daar kunt u meer van maken, zou een examinator tegen Ackroyd zeggen, niet zonder recht. Intussen houdt deze schrijver zoals altijd zijn lezer actief bezig; hij stimuleert de zelfwerkzaamheid. Wie een half uur met zijn boek in de weer is geweest zal al opmerkzamer en onderzoekender gestemd zijn dan tevoren.

Peter Ackroyd: The Plato Papers. Chatto & Windus, 139 blz. ƒ49,–