De duivel bestaat

Gruweldaden zijn leuk als fictie, maar ze komen dichterbij dan we zouden willen. Deel 25 in Bas Heijne's serie in het laatste jaar in het millennium.

De duivel.

Ergens op een derde van Hannibal, de nieuwe thriller van Thomas Harris, tref je hem aan in eigen persoon. Het is de doctor zelf, Dr. Hannibal `the Cannibal' Lecter. De vleesetende monsterheld uit The Silence of the Lambs staat verscholen in de schaduwen van het Forte del Belvedere in Florence, waar een tentoonstelling over martelwerktuigen wordt gehouden. Maar vreemd genoeg zijn de priemoogjes van de doctor niet gericht op de verschrikkelijke ijzeren apparaten. Lecter heeft geen belangstelling voor priemen, messen, klemmen en pijnbanken. Hij kan zijn ogen niet afhouden van het publiek.

Van de gretige gezichten van die bezoekers, leest Lecter `aspects of damnation' af. Het zijn voyeurs die op hun beurt bekeken worden - door iemand die zich verlustigt aan hun wellust. De doctor kijkt toe terwijl ze zich verdringen, hij ziet hoe ze dicht tegen elkaar staan, hun hete adem in elkaars nek, ziet hoe het haar op hun armen van pure opwinding rechtop gaat staan. ,,Af en toe houdt de doctor een geparfumeerde zakdoek aan zijn gezicht tegen een overdosis van reukwater en paardrift.''

Het moderne monster dat niet naar gruwelijkheden zoekt, maar naar het publiek dat van die gruwel geniet het is een mooi ironisch beeld. Als thriller is Hannibal nogal absurd, omdat Harris zich in de jaren na The Silence of the Lambs duidelijk is gaan afvragen wat het monster dat hij in zijn eerdere romans zo spontaan had geschapen, nu eigenlijk betekende. In dit nieuwe boek heeft Harris zijn eigen personage leren interpreteren. Lecter is een postmoderne versie van de duivel (`Shaitan!' roept de zigeunerin die in Florence zijn zakken probeert te rollen) en Harris weet dat te goed. Hoe vreemd het ook het klinkt, in de megaseller Hannibal is Dr. Lecter zijn onschuld kwijt. Daarin lijkt hij op graaf Dracula, die andere bloeddrinkende, post-christelijke duivelsfiguur die in de loop der decennia is leeggezogen door ons Freudiaanse bewustzijn.

Maar wat voor duivel is Dr. Lecter? Die zwelgende blik van hem op de bezoekers van de marteltentoonstelling zegt al genoeg. Dit monster is ons monster. Hij staat niet buiten ons, hij bedreigt ons niet van buitenaf. De doctor is een incubus, geschapen uit ons eigen verlangen naar gruwelijkheden. Hij is de Nietzscheaanse Uebermensch, filosoof, musicus, historicus, psycholoog en een onverbeterlijke kannibalistische seriemoordenaar. Hij vertegenwoordigt het beste van onze beschaving - en de gapende leegte die zich in het hart ervan bevindt.

In de wereld van Thomas Harris is God dood en regeert Mammon. De mens is aan zichzelf overgelaten, hij voelt zich niet verplicht aan de toekomst, niet aan het verleden. Als alle grote woorden dode woorden zijn, ontbreekt de grond voor goed gedrag. Harris: ,,Is it possible to behave well then? Desirable to behave well then?''

Niet echt, nee.

De personages die er in Hannibal op uit zijn om Hannibal Lecter te vangen, zijn stuk voor stuk heel slechte mensen. Zijn grote tegenstander, zijn enige slachtoffer dat zijn bloeddorst heeft overleefd, is een monster dat in verdorvenheid nauwelijks voor Lecter onderdoet: een onverbeterlijke kinderverkrachter. Hij is van plan Lecter levend aan een stel wilde zwijnen te offreren. Dat schouwspel moet worden vastgelegd door een pornoregisseur die minstens één authentieke snuff-movie op zijn naam heeft staan. Aangezien deze man zelf na zijn ontmoeting met Lecter permanent aan een beademingsapparaat ligt (zijn gezicht heeft geen neus, lippen of oogleden meer), moet hij het vuile werk laten opknappen door een Italiaanse mafioso die bedreven is in het afsnijden van oren en vingers. Enzovoort. Niemand kan zich meer aan de haat, de bloeddorst, de dierlijkheid onttrekken; zelfs de smetteloze FBI-agente Clarice Starling, de koele heldin van The Silence of the Lambs, bezwijkt.

Het groteske melodrama van Hannibal onthult een redeloos en wreed universum. Eten of gegeten worden, daar draait het bestaan om. Het is de filosofie van de markies de Sade voor het thrillerpubliek verklaard.

Lijkt die wereld op de onze? Tot dusver was het altijd gemakkelijk te veronderstellen dat onze verbeelding een reactie was op onze werkelijkheid. In tijden van oorlog is het aantrekkelijk te dromen van alledaagse genoegens en suikerzoete romantiek. In vreedzame, rimpelloze tijden zoekt de verbeelding compensatie in verzonnen heftigheid. We projecteren onze angsten en verlangens in een fictieve wereld. Zo gezien vult onze verbeelding onze ervaring aan met de wereld. Het cartoon-achtige van het hyperbolisch sadisme in Harris' thriller lijkt te onderstrepen dat het om excessen gaat die zich enkel in ons hoofd afspelen. Daarbuiten is het dodelijk rustig. De honderdduizenden die dit boek zullen lezen, leiden zonder twijfel oppassende levens, zij hebben het beste voor met elkaar en hun kinderen en de wereld in het algemeen. Het sadistisch universum van Dr. Hannibal Lecter vertaalt hun angsten op een aangenaam onderhoudende manier, het verzoent hen met hun voortkabbelende levens - onze levens.

We hebben dan ook geleerd ons te distantieren van fatsoensrakkers die hysterisch roepen dat verbeelding uitnodigt tot imitatie. Nee, weten we, porno leidt niet tot meer verkrachtingen en geweld tegen vrouwen, juist niet. Geen lezer van Harris zal overgaan tot het stoven van zijn huisgenoten, tenzij er altijd al een sadistische moordenaar in hem school. Je iets voorstellen is iets anders dan het uitvoeren, denken is niet doen. De verbeelding is een uitlaatklep.

Net nu je al die argumenten uit je hoofd kunt opdreunen, slaat de twijfel toe. Verbeelding en werkelijkheid zijn steeds moeilijker van elkaar te onderscheiden. IJzingwekkend realistische beelden blijken fictie, allerlei verzonnen horrorscenario's worden werkelijkheid. En wanneer de verbeelding overspannen raakt, treedt ze buiten haar oevers. Alleen maar denken en nooit doen, die spanning wordt op een gegeven moment ondraaglijk.

De verhalen van de gevluchte Kosovaren werden beschouwd als het produkt van angstdromen en waangedachten, gepaste scepsis leek op zijn plaats - totdat de eerste massagraven opengingen. En toen waren daar de martelkamers van de Servische militairen in Kosovo, waar naast een gigantische verzameling martelwerktuigen ook een stapel sadomasochistische pornofilms werd aangetroffen waarin de mannelijke pornoacteurs zich naar verluidt in duivelkostuum hadden gehuld. De denkwereld van die soldaten met hun knuppels en tangen lijkt in weinig te verschillen van die van Harris' boek, hoe bordkartonnig zijn verhaal ook aandoet. In die martelkamers, zou je kunnen zeggen, kwam de verbeelding aan de macht. In die zin zijn de Servische soldaten helemaal niet ouderwets, geen levende relikwieën van een achterhaald bloed-en-bodem nationalisme hun levensgevoel is juist angstwekkend hedendaags.

Dat schokt.In Amerika is afkeurend op Hannibal gereageerd, vanwege de zwierige manier waarop Harris onvoorstelbare gruweldaden beschrijft (tijdens een dineetje aan het eind van de roman wordt de schedel van een levende man gelicht en slaat de doctor vrolijk met zijn hersenen aan het kokkerellen). De op hol geslagen, sadistische verbeelding van de schrijver kwam te dicht in de buurt van die van de twee gefnuikte jongens die in Littleton, Colorado op een ochtend twaalf medescholieren doodschoten en vervolgens zichzelf. Het plan van de twee jongens om hun school op te blazen en vervolgens een vliegtuig te kapen en dat op New York te laten neerstorten lijkt op papier een uitzinnige wraakfantasie, maar het bleek menens. Het wereldwijd populaire personage Hannibal Lecter lijkt een produkt van een losgeslagen fantasie, maar ontdoe hem van zijn melodramatische, satanische trekjes en je houdt de goedzak Jeffrey Dahmer over, die zestien minnaars doodde en vilde en het hoofd van een van zijn slachtoffers in zijn koelkast bewaarde.

Bedreigt Dr Hannibal Lecter onze geestelijke gezondheid, zoals critici denken? Het lijkt erop dat hij eerder het produkt is van onze geestelijke gezondheid. Terwijl wij ons verlustigen aan de antieke martelwerktuigen op een rondreizende tentoonstelling, staart hij naar ons vanuit de schaduwen, likkebaardend.