Nero's gouden huis heropend

Jarenlang rotten de fresco's in Nero's gouden huis in Rome weg. Nu zijn de schilderingen hersteld en is de Domus Aurea opengesteld.

Vierhonderd jaar geleden lieten schilders als Rafael, Pinturicchio en Filippino Lippi zich opgewonden met touwen zakken door een gat in de Collio-heuvel in Rome, om zich bij het licht van fakkels te kunnen vergapen aan gewelven en muren vol net ontdekte Romeinse fresco's.

De schilderingen, in wat later de Domus Aurea bleek te zijn, het gigantische paleizencomplex waarmee de Romeinse keizer Nero zijn grootsheid en zijn kunstzinnigheid wilde bewijzen, vormden een sensatie. Eeuwenlang kwamen kunstenaars en intellectuelen ze bewonderen. Op de muren staan nog de enthousiaste autografen van Casanova en markies De Sade, en van de Noord-Nederlandse schilders Maarten van Heemskerck en Herman Posthumus.

Maar gaandeweg is de Domus Aurea een triest symbool geworden van hoe je niet moet omgaan met cultureel erfgoed. Het gebouwencomplex werd een van de verborgen schatten van Rome, sinds de jaren zestig niet meer toegankelijk voor het publiek, verstopt in de Oppio-heuvel en onder de resten van de termen van keizer Trajanus.

In het parkje op de heuvel sliepen illegale buitenlanders. Onder de grond waren de blootgelegde fresco's, eeuwenlang veilig bewaard onder een laag aarde, door de hoge vochtigheid aan het wegrotten onder de ogen van machteloze archeologen. ,,Van fresco's die we tien jaar geleden hebben gefotografeerd, is bijna niets meer over'', vertelt Paul Meyboom, een Leidse archeoloog die jaren in de Domus Aurea heeft gewerkt.

Na een hele reeks feestelijkheden gaat dit unieke complex, het enige voorbeeld van een Romeins keizerspaleis met decoraties dat nog betrekkelijk intact is, morgen weer open voor het publiek. Een aantal fresco's is gerestaureerd en van een beschermende laag voorzien, als onderdeel van een groots opgezet restauratieplan voor de archeologische opgravingen in Rome.

Lang niet alle van de 150 zalen die tot nu toe zijn blootgelegd, worden weer toegankelijk. Er is een route uitgezet die door 32 zalen voert, langs de artistiek gezien beste decoraties en de belangrijkste vertrekken. Nero vond zichzelf een hellenistisch vorst en daarom bevatten de fresco's veel scènes die zijn ontleend aan de Griekse dichter Homerus, zoals in de zaal van Hector en Andromache.

Een architectonisch hoogtepunt is de befaamde achthoekige zaal, waar Nero heeft gezongen voor zijn gasten en op de lier gespeeld, als een tweede Apollo.

In de pas gerestaureerde achthoekige zaal van keizer Nero's paleis, de Domus Aurea, schoven de marmeren panelen op een teken van Nero een stukje opzij om de gasten te kunnen verrassen met een regen van geparfumeerde bloemblaadjes, volgens de Romeinse historicus Suetonius.

Overigens waren de schilderingen indertijd overwegend bedoeld als ,,visueel behang'', onderstreept Meyboom. ,,De echte keizerlijke vertrekken waren te herkennen aan het marmer. De schilderingen waren voor hoog op de muren, boven het marmer en op de gewelven, en in de ruimtes voor het personeel.'' Het marmer uit het paleis is door latere keizers weggehaald.

De bezoeker krijgt nu een indruk van een enorme paleiscomplex met bijbehorende villa's, termen en parken, dat bijna een derde van het toenmalige Rome besloeg. Nero, de man die de geschiedenis is ingegaan als gewetenloze moordenaar van moeder, vrouw en christenen, had het laten bouwen na de brand van Rome in het jaar 64, die volgens de overlevering door hem is aangestoken om plaats te maken voor zijn megalomane plannen. De Domus Aurea, het Gouden Huis, moest de nieuwe gouden tijd verbeelden die met keizer Augustus was begonnen en door Nero werd voortgezet.

Tot de legendarische elementen behoorde een 35 meter hoog standbeeld van Nero, bijgenaamd de kolos. Keizer Hadrianus liet dat in de eerste eeuw verplaatsen naar het grote amfitheater dat was gebouwd op de plaats waar Nero een kunstmatige vijver had laten aanleggen. Zo is het Colosseum aan zijn naam gekolmen.

Van het grote paleis is één vleugel blootgelegd. Nero zelf heeft er nauwelijks gewoond. In 68 verklaarde de Senaat hem vogelvrij. Nero vluchtte en pleegde kort daarna zelfmoord. De keizers na hem stelde veel ruimtes van het paleiscomplex open voor het publiek. Trajanus probeerde de erfenis van Nero helemaal uit te wissen door er zijn termen bovenop te bouwen zo heeft hij onbedoeld bijgedragen tot de conservering ervan, want de aarde waarmee de soms twaalf meter hoge zalen werden volgestort, hebben de muren en de fresco's beschermd.

De openstelling voor het publiek, dat in groepjes van 25 naar binnen mag, is een proef. Deskundigen kunnen niet voorspellen in hoeverre het microklimaat hierdoor verandert een eerder experiment met ventilatieschachten bleek averechts te werken, omdat de frisse lucht het water uit de muren trok, wat leidde tot de afzetting van zouten en kristallen op de fresco's. De ventilatiekanalen zijn weer gedicht. Er heerst nu een vrij constante temperatuur van rond de twaalf graden, met een vochtigheidsgraad van 98 procent.

Die onzekerheid is geen reden geweest om de Domus Aurea dicht te laten. ,,We moeten niet ons erfgoed restaureren en het dan sluiten voor het publiek,'' zei minister van Cultuur Giovanna Melandri in een gesprek. Zij onderstreepte dat dit niet meer is dan een eerste stap. ,,We hebben nog lang niet alle fresco's kunnen restaureren, en daarom gaat maar een klein deel van de Domus Aurea open. Het is een work in progress. Er is nog heel veel te doen.''

De Domus Aurea is een van de vijf archeologisch projecten in Rome die de komende tien jaar speciale aandacht zullen krijgen. Burgemeester Francesco Rutelli maakte dinsdag bekend dat hiervoor zo'n 1,15 miljard gulden beschikbaar is. De andere projecten zijn de Colle Celio, het Circo Massimo, de Fori Imperiali en het archeologische park langs de via Appia Antica. De tijden van verwaarlozing zijn voorbij, want Italië realiseert zich steeds meer dat zijn archeologische schatten een cultuurhistorische, en toeristische, goudmijn vormen.

Viale Domus Aurea, dagelijks 9-20u. Reserveren verplicht via 0039-06.39749907 of 0039-06.4815576)