Kamer worstelt met privatisering sociale zekerheid

De Tweede Kamer besprak gisteren het kabinetsplan dat de revolutie in de uitvoering van WW en WAO predikt. Het parlement blijft worstelen met de beoogde privatisering.

Het lijkt ingewikkeld, de uitvoering van de sociale zekerheid. Maar het kan heel simpel, zo bleek gisteren bij het debat van de Tweede Kamer met minister De Vries en staatssecretaris Hoogervorst (beide Sociale Zaken) over de toekomst van de uitvoering van de sociale zekerheid.

De simpele versie daarvan kan als het model-Schimmel door het leven gaan: de Belastingdienst zorgt voor betaling van alle sociale uitkeringen en int de premies daarvoor, achter een overheidsloket wordt bepaald op welke uitkering een aanvrager recht heeft en hoe hoog die moet zijn. En ten slotte zijn er commerciële bedrijven die elkaar om het hardst beconcurreren op de zogenoemde reïntegratiemarkt, waar werklozen in ruil voor een bonus van de overheid naar de arbeidsmarkt worden teruggebracht.

En passant gaf het Kamerlid Schimmel (D66) hiermee aan dat de wereld van werk, bijstand, WW en WAO eigenlijk maar uit vier bezigheden bestaat. ,,Maar dan hebben de uvi's (de uitvoeringsinstellingen in de sociale zekerheid, red.) geen taken meer'', riep Hoogervorst verschrikt, toen Schimmel haar `model' ontvouwde. Tja, daar moest Schimmel Hoogervorst gelijk in geven.

In Hoogervorsts eigen plan, de SUWI-nota (Structuur Uitvoering Werk en Inkomen), nemen de uvi's juist een prominente plaats in. Om te beginnen wil de staatssecretaris de bestaande uitkeringsinstellingen, zoals Gak en GUO/Cadans, privatiseren en met elkaar laten concurreren. Premies innen, uitkeringen verstrekken en reïntegratiegelden verdelen worden voortaan overgelaten aan de markt. De claimbeoordeling, zoals de WAO-keuring, wordt een overheidstaak. Ambtenaren moeten de beoordeling of iemand recht heeft op een uitkering als een soort `gedetacheerden' onder het dak van de geprivatiseerde WW- en WAO-uitvoerders en eventueel nieuw op te richten uvi's uitvoeren.

Die opzet is onnodig ingewikkeld, vinden de uitvoerders. Uitkeringsgerechtigden zullen heen en weer geslingerd worden als gevolg van deze `knip' in de uitvoering.

De finale privatisering zal worden gemarkeerd door de verkoop van de uvi-aandelen, nu de facto in handen van de minister van Sociale Zaken. Zover is het echter nog lang niet, want vooral PvdA en D66 twijfelen hevig over de noodzaak van die verkoop. Ze betwijfelen vooral of de uitvoeringsinstellingen wel naar de markt moeten worden gebracht. ,,Een pas op de plaats is noodzakelijk'', stelde het Kamerlid Noorman-Den Uyl (PvdA). Ze wil onderzocht zien of het Gak en zijn soortgenoten toch niet beter ,,in het publieke domein'' kunnen blijven. Als dat gebeurt, is er ook geen knip meer bij de claimbeoordeling, meent zij. Alles blijft immers in handen en onder het dak van de overheid.

De volksvertegenwoordiger schetste hiermee het worst case scenario van de huidige uitkeringsinstellingen en van bedrijven als Aegon en ABN Amro die in de startblokken staan om zo'n uvi op te richten. Vooruitlopend op de privatisering hebben de uitvoerders al allianties gesloten met commerciële verzekeraars, die hun productenpakket graag willen uitbreiden met sociale verzekeringen. Zo wil het Gak fuseren met bankverzekeraar Achmea en sloten Nationale-Nederlanden (van ING) en SFB een alliantie, net als GUO/Cadans en Interpolis (van de Rabobank).

ABN Amro en Aegon willen zelf een nieuw uitkeringsbedrijf oprichten. ,,Zonder de dure infrastructuur van een bestaande uitvoerder kunnen wij de uitvoeringskosten drukken met dertig procent'', verwacht Aegon-bestuurder J. van der Werff. ABN en Aegon willen fiks besparen door een groot deel van de uitvoering te automatiseren.

ING verkiest een alliantie. ,,Sociale verzekeringen zijn een dure hobby. Wij zijn wat gaan optellen en worteltrekken en we kwamen erachter dat we beter een partner konden zoeken'', aldus de woordvoerder. ,,Je kunt misschien voordelen behalen als je bij nul begint. Het nadeel is dat je nog geen klanten hebt.'' De verzekeraars die in de sociale zekerheid willen stappen stellen als voorwaarde dat ze dezelfde startpositie krijgen, om concurrentievervalsing te voorkomen. Met name Achmea zou met het Gak een voorsprong hebben; het Gak heeft nu al meer dan de helft van de sociale-zekerheidsmarkt in handen.

De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) waarschuwde vorig jaar al dat het Gak door zijn hoge marktaandeel een te dominante positie inneemt. NMa-directeur W. Kist lijkt daar nu op terug te komen. Zolang de concurrentieverhoudingen evenwichtig zijn, doet het marktaandeel er niet zoveel toe, stelde Kist.

,,De toetredingsdrempels zijn niet te hoog en inmiddels hebben zich krachtige nieuwe spelers aangemeld voor die markt.'' Kist doelt daarmee op ABN Amro en Aegon. Dat zij werkelijk in de sociale zekerheid zullen stappen staat overigens nog niet vast, nu de privatiseringsoperatie waarschijnlijk vertraging oploopt. ,,Als de Kamer besluit de privatisering voor zich uit te schuiven, zien wij ervan af. Dan gaan we gewoon wat anders doen'', aldus Aegon-bestuurder Van der Werff.

De Tweede Kamer is sceptisch over het motief van verzekeraars om in de sociale zekerheid te stappen. Het zou hun vooral gaan om privacy-gevoelige gegevens van werknemers. Achmea-bestuurder P. Overmars ontkent dat. ,,We hebben al genoeg gegevens over onze verzekerden.'' De Registratiekamer zegt niet te twijfelen aan de goede bedoelingen van de verzekeraars, ,,maar daar moet het niet van afhangen''. Privacy-bescherming moet wettelijk geregeld zijn, oordeelt de Registratiekamer. ,,Gegevens die voor een specifiek doel verkregen zijn mogen alleen voor dat doel gebruikt worden.''

De Kamer uitte gisteren nogal wat kritiek op alle haken en ogen van de plannen die het kabinet voorstaat om de sociale zekerheid klantvriendelijker, efficiënter en, aldus De Vries, ,,activerender'' te maken. ,,Dit is dan ook nog een discussiestuk'', was de verdediging van de bewindslieden, die het ene na het andere onderzoek, evaluatie en notitie toezegden om die discussie te voeden.

Intussen weten de uvi's nog steeds niet waar ze aan toe zijn. Pas na de zomer komt er een wetsvoorstel. Privatisering, zoals afgesproken in het regeerakkoord, is onvermijdelijk, vindt Hoogervorst. Anders verandert er volgens hem niks. ,,Geen marktwerking, geen winstprikkel, geen dynamiek.''