Wij kunnen nog veel leren

Eind deze maand zal de Duitse regering bezuinigingsplannen bekend maken, maar deze week brachten de geruchten het land al in beroering. De maatregelen zullen heel ver moeten gaan wil Duitsland zijn goede naam redden. Een gesprek met staatssecretaris Caio Kai Koch-Weser over hoogst noodzakelijke hervormingen.

Hij is een van de drie financiële strategen, die in Bonn meewerken aan een grote geheime operatie waar de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder zijn lot aan heeft verbonden. Een project dat Duitsland zal veranderen. Het overleven van het `Rijnlandse model' staat op het spel: Ludwig Erhards sociale markteconomie ofwel een vrije markt met een sociaal gezicht.

Caio Kai Koch-Weser, staatssecretaris op het ministerie van Financiën, is druk doende met de begroting en een belastinghervorming voor ondernemingen. Samen met minister van Financiën Hans Eichel en zijn collega-staatssecretaris Heribert Zitzelsberger, vormt hij het nieuwe trio dat Oskar Lafontaine en zijn adviseurs is opgevolgd – de oud-SPD-voorzitter en minister die er in maart plotseling de brui aan gaf.

Schröders nieuwe bezetting van dit cruciale ministerie belooft een ingrijpende koersverandering in de financiële politiek. Het drietal heeft zich vast voorgenomen dat de broekriem stevig moet worden aangehaald, wil Duitsland niet langer als schuldenland te boek staan. Een financiële krachttoer: er moet 30 miljard mark worden bezuinigd. Eind deze maand zal minister Eichel de plannen presenteren, maar deze week al liet hij doorschemeren dat niemand zal worden ontzien. Renteniers, werklozen, ambtenaren en ondernemers, iedereen moet inleveren.

De bezuinigingen zijn de opmaat naar een `radikale modernisering' van de verzorgingsstaat, die Duitsland de broodnodige investeringen en banen moet opleveren. Om het klimaat in de Bondsrepubliek èn in zijn eigen sociaal-democratische partij (SPD) rijp te maken voor onplezierige maatregelen, presenteerde Schröder vorige week met de Britse premier Tony Blair een programma voor een `derde weg' tussen kapitalisme en socialisme.

Met meer particulier initiatief, lagere belastingen, vernieuwing van het sociale stelsel en gezonde overheidsfinanciën hoopt Schröder zijn Neue Mitte terug te winnen, die hij bij de Europese verkiezingen dramatisch is kwijtgeraakt. De diepe nederlaag van de SPD (30,7 procent; 48,7 procent CDU/CSU) was de rekening die de kiezer de kanselier presenteerde voor het uitblijven van de verkiezingsbelofte om de hoge werkloosheid te bestrijden.Het terugdraaien van economische hervormingen van de vorige regering-Kohl, het fiscaal onaantrekkelijk maken van de populaire `mini-banen' (variant op de `Melkertbanen') en het uitblijven van maatregelen om de loonkosten te verlagen hebben niet alleen ondernemers tegen de haren in gestreken, maar ook de pas verworven `Neue Mitte' naar de oppositie gejaagd.

Koch-Weser is een van de financiële nieuwkomers in het team van Schröder, die meehelpt aan het recept om de `zieke man van Europa' weer gezond te maken. Germany stalls, the euro falls, kopte The Economist onlangs. De staatssecretaris (55) is er in korte tijd in geslaagd de lieveling van de internationale financiële pers te worden. Het verschil in stijl van het huidige trio op Financiën met hun voorgangers Lafontaine en diens staatssecretarissen Heiner Flassbeck en Claus Noé kon haast niet groter zijn: meer kennis, minder ideologie. Gaven de traditioneel linkse Lafontaine en zijn adviseurs er de voorkeur aan het bedrijfsleven en centrale bankiers de les te lezen met ideeën uit de mottenballenkist van de jaren zeventig, Eichel en zijn mannen gaan behoedzamer te werk.

De door Lafontaine vertegenwoordigde vraagpolitiek leidde tot een omstreden en overhaaste belastinghervorming, die de staat extra geld kostte en het bedrijfsleven kopschuw maakte. Voor het huidige driemanschap zijn ondernemers niet verfoeilijk. Ook plaatsen ze geen vraagtekens bij de onafhankelijkheid van de Europese Centrale Bank. Discreet verzamelen zij eerst opinies en voeren binnenskamers dialogen alvorens de buitenwacht met nieuwe wetgeving te verrassen.

Koch-Weser is op het internationale toneel geen onbekende, zoals bleek tijdens de voorbereidende conferentie voor de grote economische top van de Groep van zeven westerse industrielanden (G7) plus Rusland, die dit weekeinde in Keulen wordt gehouden. De in Brazilië geboren Duitser, die zes talen spreekt, werkte jarenlang als manager bij de Wereldbank in Washington. Zijn grootvader Erich Koch-Weser was als prominent liberaal politicus in de Weimarrepubliek in 1933 naar Brazilië geëmigreerd en zette er een koffieplantage op. Daar groeide Caio Kai Koch-Weser op. Hij ging in Duitsland naar de middelbare school en studeerde economie in Bonn en Berlijn.

Na ervaring bij Siemens en de Hypo-Bank te hebben opgedaan, kwam Koch-Weser begin jaren zeventig bij de Wereldbank terecht, waar hij de rechterhand werd van de toenmalige president Robert McNamara. Toen Eichel hem in april vroeg staatssecretaris te worden, aarzelde hij niet lang. Wat hij aantrekkelijk vindt van zijn nieuwe baan? ,,Europa zu bauen'', zegt de financiële specialist in Duits met onvervalst Amerikaans accent.

Nu de euro er is, zullen de Europese landen hun economische beleid steeds sterker op elkaar moeten afstemmen. Daarom vond Koch-Weser het belangrijk dat tijdens de recente Europese top van staats- en regeringsleiders in Keulen is besloten een Europees banenplan te koppelen aan ingrijpende economische hervormingen in de EU. Bewust is er in Keulen van afgezien kwantitatieve doelen voor groei en werkgelegenheid te stellen. Dat was een diepe wens van de Fransen, maar het team van kanselier Schröder voelt hier – net als diens voorganger Helmut Kohl – niets voor.

,,Uiteraard beginnen veranderingen thuis, in het eigen land. Een Europees banenplan mag niet als excuus dienen de nationale problemen op de lange baan te schuiven. Maar naarmate de Europese economieën meer integreren, is samenwerking op het gebied van geldpolitiek, belasting- en begrotingspolitiek, arbeidsmarkt en werkgelegenheid onontkoombaar.''

Het banenpact is volgens Koch-Weser dan ook geen afleidingsmanoeuvre van grote landen als Duitsland, Frankrijk en Italië in eigen land de noodzakelijk economische en sociale hervormingen door te zetten. Voor Koch-Weser staat vast: niet alleen Duitsland, heel Europa dient structurele vernieuwingen door te voeren op de goederen-, diensten- en arbeidsmarkt, evenals in het sociale en pensioenstelsel. ,,Allerlei hindernissen voor innovatie en investeringen moeten worden afgebroken'', zegt Koch-Weser. Ook overheidsbegrotingen moeten worden geherstructureerd ten gunste van investeringen.'' Anders is het onmogelijk de hoge werkloosheid in Europa, ruim 10 procent van de beroepsbevolking, te verminderen. Duitsland kent een werkloosheid van 10,5 procent (ruim vier miljoen).

Koch-Weser vindt het stimulerend als landen zich aan anderen meten. In Europa is meer dialoog nodig dan we tot nog toe hadden, vindt hij. Landen moeten elkaar op de vingers kunnen tikken als het economisch niet goed loopt. Nu de 15 EU-landen door de euro aan elkaar geklonken zijn, heeft tegenslag bij de een meteen weerslag bij de ander. ,,Duitsland kan van het buitenland heilzame lessen leren, ook bittere lessen. We kunnen veel meer leren dan we tot nog toe hebben gedaan'', zegt Koch-Weser.

Hij verwijst naar de hervorming van de sociale voorzieningen waarmee Nederland de laatste jaren een begin heeft gemaakt. Het is de hoogste tijd, meent Koch-Weser, dat ook de Bondsrepubliek eindelijk de mentale sprong maakt naar modernisering van de verzorgingsstaat. ,,Hervormingen zijn ook opvoedingsprocessen. De politiek moet helpen de instelling van burgers te veranderen.'' Dat heeft hij bij zijn werk in de Wereldbank en met het Internationale Monetaire Fonds in Washington wel ervaren. Het afbouwen van financiële schulden en doorvoeren van economische hervormingen waren aan de orde van de dag.

Daarom weet Koch-Weser hoe cruciaal het is begrip te winnen van diverse economische spelers in de samenleving: werkgevers en werknemers. Daarom ook vindt Koch-Weser het Bündnis für Arbeit belangrijk: de rondetafelgesprekken die Schröder entameert met ondernemers en vakbonden om consensus te bereiken over de hervormingen. Al hebben deze gesprekken tot nog toe weinig opgeleverd – in Nederland duurde het ruim tien jaar voordat positieve resultaten werden bereikt en de werkgelegenheid aantrok – Koch-Weser juicht een dergelijke dialoog ook op Europees niveau toe zoals in het EU-banenpact is voorgesteld.

Als eerste moet de Duitse motor weer op volle toeren gaan draaien. De groei dreigt dit jaar terug te vallen tot onder de 1,5 procent. Daarom is het des te belangrijker dat van de rood-groene regering signalen uitgaan van vernieuwing.

Nadat de start van de rood-groene regering in een economisch nirwana eindigde, de kanselier na het vertrek van Lafontaine de tweede kans liet lopen, rest Schröder nog maar weinig tijd zijn mooie woorden over economische modernisering eindelijk in daden om te zetten. ,,Ik heb het begrepen'', zei de kanselier na de Europese verkiezingsnederlaag van zijn partij. Hij kan niet langer aanzien dat zijn ,,foto wordt afgedrukt bij een politiek, die niet de mijne is. Deze week wist Schröder in ieder geval de SPD-fractie in de Bondsdag voor Eichels straffe bezuinigingskoers te winnen – hoewel het in de achterban van zijn partij gist naar aanleiding van zijn `neo-liberale' voornemens. Dit weekeinde in Keulen zal de kanselier ook de wereldleiders als Bill Clinton en Boris Jeltsin laten weten, dat het menens is met zijn economische vernieuwing èn met de stabiliteit van de euro.

Minister Eichel zelf liet – na intensieve besprekingen met ministers en de regeringsfracties – dinsdag doorschemeren, dat er witte rook uit de schoorsteen van Financiën te verwachten is. Zijn doel om 30 miljard mark te besparen – elke minister moet 7,5 procent bezuinigen – lijkt hij te halen. ,,Eichel en zijn collega's zijn op de goede weg met consolidering van de begroting. Zijn start is zeer overtuigend. Eichel pakt problemen aan die vorige regeringen hebben laten liggen'', zegt Koch-Weser. De minister wil een einde maken aan de politiek van zijn voorgangers, waarbij met de uitverkoop van het tafelzilver (privatiseringen) en boekhoudkundig gejongleer tekorten werden weggewerkt. De schulden zijn de afgelopen 16 jaar bijna vervijfvoudigd tot een dramatische hoogte van 1500 miljard mark.

De kosten van de Duitse hereniging spelen daarbij een onmiskenbaar grote rol, maar pogingen om de schuldenberg af te bouwen heeft de vorige regering niet ondernomen. Met 82 miljard mark vormen de rentebetalingen over de schuld na de sociale zekerheid de grootste uitgavenpost.

Koch-Weser: ,,De Eichel-begroting is een begin om het Duitse schip weer op koers te krijgen.'' Één ding wil de staatssecretaris graag rechtzetten. Duitsland is natuurlijk niet de zieke man van Europa, zegt Koch-Weser. ,,De Duitse economie is sterk''. Hij wijst op de grote concurrentiekracht van de laatste jaren. Duitse bedrijven liggen op kop bij belangrijke fusies en overnemingen. Alleen al de aankoop van Chrysler door Daimler-Benz en Bankers Trust door Deutsche Bank tonen aan, dat de belangrijkste industriële en financiële instellingen internationaal hun mannetje staan. ,,Om dan van een zieke economie te spreken is overdreven.'' Maar dat het Rijnlandse model moet worden gerenoveerd, is duidelijk. ,,Eichels financiële voorstellen zullen hervormingen afdwingen. Het is een beslissende stap op weg naar meer groei en banen. Daaraan zal het kabinet worden gemeten.''