Mensapen met cultuur

HET WERD AL langer vermoed, maar nu is het bewezen. Ook mensapen hebben cultuur. Uit een nauwkeurige analyse van zeven langdurige gedragsstudies van in het wild levende chimpanseekolonies blijkt dat deze kolonies een groot aantal verschillen in gedrag vertonen die alleen te verklaren zijn uit een culturele overdracht van chimpansee op chimpansee. Voorzover mogelijk zijn lokale omgevingsinvloeden uitgesloten. Ook genetische invloed lijkt uitgesloten omdat genetisch verwante groepen ten aanzien van de onderzochte gedragingen evenveel variatie vertonen als veel minder verwante.Onderzocht zijn populaties van ondersoorten van de gewone chimpansee (Pan troglodytes verus en Pan troglodytes schweinfurthii) en van de bonobobo (Pan paniscus). De lengte van de gedragsstudies varieert van 38 tot 8 jaar. Alleen in Gombe is de studie lang genoeg geweest om gedrag over meer dan twee generaties te bestuderen (Nature 17 juni).

Het is voor het eerst dat bij niet-menselijke soorten is vastgesteld dat er sprake is van pluriforme cultuur. Tot nu toe waren alleen enkelvoudige overdraagbare vormen van gedrag gevonden, zoals bepaalde liedjes van vogels en het beroemde geval van de Japanse makaken die ontdekten dat je vuile aardappels kon wassen en dat generatie op generatie doorgaven. De onderzoekers, onder leiding van A. Whiten van de Universiteit van St. Andrews (Schotland), spreken zich expliciet niet uit over het mechanisme waarmee deze gedragingen zouden kunnen worden overgedragen. Maar ze schrijven wel dat het moeilijk is voor te stellen dat er niet tenminste sprake is van `imitatie'. Slechts een enkele maal is direct gezien hoe een oudere chimpansee een jong helpt bij het noten kraken. Bij apen in gevangenschap zijn vele vormen van leren geobserveerd.

De betrokken onderzoekers, die belangrijke veldposten bemannen of bemanden in Afrika, stelden eerst een lijst op van in totaal 65 vermoedelijke `culturele' gedragingen. Vervolgens ging ieder van de onderzoekers (onder wie Jane Goodall uit Gombe, Tanzania) na in hoeverre dat gedrag in `zijn' of `haar' groep gebruikelijk was, dan wel `regelmatig voorkwam', of `wel eens gebeurde' of geheel afwezig was. Sommige van de gedragingen vielen af omdat ze in alle groepen voorkwamen, van Mahale in Tanzania tot Bossou in Guinee (bijvoorbeeld het slepen met zware takken bij intimidatiegedrag of het schudden met bladeren om aandacht te trekken). Andere vormen van gedrag kwamen eigenlijk nergens langdurig voor. Zo werd het gebruik van voorwerpen als houder of doosje wel eens in het Taï-bos in Ivoorkust gezien, maar niet regelmatig. Voor andere gedragingen werd een duidelijke externe invloed gevonden. Zo blijkt het al dan niet nestelen op de grond zeer nauw samen te hangen met de aanwezigheid van roofdieren. Het eten van algen hing nauw samen met het al dan niet beschikbaar zijn van algen. Die gedragsvormen vielen dus ook af.

Uiteindelijk bleven 39 gedragingen over die aan de criteria voldeden. Het gaat daarbij om zaken als gericht gooien, het zichzelf kietelen met een voorwerp, `termieten-vissen' met een blad of juist een ander voorwerp, voedsel verpletteren op hout of juist op een steen, grote bladeren gebruiken om op te zitten, kloppen met knokkels om aandacht te trekken, een `regendans' (een trage,trance-achtige dans wanneer het gaat regen), enzovoorts. Veel variatie is er in het `vlooi-gedrag', een belangrijke sociale activiteit onder chimpansees. In Ivoorkust is het de gewoonte om het zojuist in de vacht van een ander gevangen insect op de eigen onderarm dood te slaan, maar in het Budongo-bos in Oeganda zetten de chimps het insect eerst op een blad om het eens goed te bekijken, alvorens het weg te gooien of op te eten. Opvallend is dat iedere groep een unieke combinatie van een aantal van de 39 gedragingen heeft, zonder dat er een duidelijk patroon in te ontdekken valt.

In een commentaar in Nature schrijft de Nederlands-Amerikaanse chimpansee-deskundige Frans de Waal (Emory Universiteit, Atlanta) volledig overtuigd te zijn door het aangevoerde bewijsmateriaal. ``Biologisch gezien waren de mensen al nooit alleen en nu kan het zelfde worden gezegd van de cultuur'', is zijn conclusie. De Waal zet zich af tegen in de antropologie en psychologie gebruikelijke definities van cultuur die de nadruk leggen op taal, snelle veranderingen of op exacte imitatie. De Waal definieert cultuur als de niet-genetische vormen van overdracht van gedrag.

Het is overigens de vraag of er nog veel en langdurig vervolgonderzoek naar dit soort gedragingen mogelijk is. Het gaat erg slecht met de wilde chimpanseepopulaties. Volgens dierenbeschermers worden er jaarlijks tenminste 4.000 doodgeschoten om op te eten. In totaal zijn er nog minder dan 200.000 chimpansees over, terwijl er een eeuw geleden nog miljoenen moeten zijn geweest.