Het mysterie van de liefde laat zich niet afschaffen

In haar films voert Laetitia Masson moderne mensen op in een leven vol miezerig avontuur met ongewisse afloop.

,,Ik houd van films die iets zeggen over het tijdperk waarin ze zijn ontstaan, en daardoor documentaire waarde krijgen', zegt de Franse cineaste Laetitia Masson en het geeft dan ook te denken dat menige toeschouwer van haar eigen laatste film, À vendre, een beetje akelig wordt.

In À vendre (`Te koop') besluit de van haar ouders en het dorp weggelopen France Robert – een adembenemende rol van Sandrine Kiberlain – geld te vragen aan de mannen die met haar willen slapen. Niet als prostituée, want financieel houdt France het hoofd boven water door baantjes in de supermarkt of de huis-aan-huis verkoop van slaapkamerameublementen. Haar overweging is meer van filosofische aard: ze wil haar vrijheid behouden.

,,In liefde en erotiek lopen de gevoelens zelden parallel tussen de partners in een ontmoeting, om over machtsverschillen op het gebied van inkomen of sociale positie nog te zwijgen,' licht Masson de redenering van haar personage toe. ,,Waarom dan niet de ontmoeting op financiële leest geschoeid, waarbij de een krijgt waarvoor hij betaalt, en de ander zich niet emotioneel teleurgesteld hoeft te voelen, omdat zij er in ieder geval aan verdient?'

Artistic palace heet de afgedankte bioscoop in de industriestad Boulogne-Billancourt bij Parijs, waar Laetitia Masson in een bovenzaaltje bezig is met de digitale montage van haar derde speelfilm, die vermoedelijk Only you gaat heten, naar het liedje van de Platters. Ze is juist aan de telefoon met haar producent aan het uitrekenen hoeveel seconden origineel Platters-geluid het budget van de film kan verdragen. Masson, die erom bekend staat alle wufte aspecten van het Franse filmleven als feestelijke premières of lollige televisieprogramma's over film te mijden, maakt net als haar films een ernstige indruk.

De nieuwe film zal met À vendre en Massons speelfilmdebuut uit 1995, En avoir ou pas (`Hebben of niet hebben'), een trilogie vormen, vertelt de cineaste. De drie films, steeds met Kiberlain in de hoofdrol en door Masson niet alleen geregisseerd maar ook geschreven, moeten een beeld geven van een tijdperk `waarin veel mensen geen gids meer hebben, en geen politieke of religieuze utopieën om op terug te vallen. Ze moeten op eigen kracht redenen vinden om te leven, met – gegeven de grote werkloosheid – weinig steunpunten. Waarom zou je leven als je aan weinig anders toekomt dan werk zoeken? En welke rol speelt de liefde in zo'n leven?'

En avoir ou pas draait vooral om het vinden van werk, À vendre heeft in de opvatting van de maakster het geld als hoofdonderwerp. Only you zou regelrecht over de liefde moeten gaan. Maar in de grond gaan alle films over hetzelfde, zegt Masson: ,,Over mensen die hun plaats in de wereld zoeken, en ergens tussen droom en werkelijkheid staan. Ik neem steeds personages die nog niet vastzitten in een bepaalde manier van leven, die nog in beweging zijn.'

Schokkend

Het akelige in À vendre zit hem misschien niet zozeer in de seksuele avonturen van France, ofschoon die af en toe zeker schokkend gefilmd zijn, maar eerder in het schrijnende gevoel van leegte dat de film oproept. De sfeer is niet zeer verschillend van die in En avoir ou pas: iedereen is van goede wil, men is ook niet apert onaardig tegen elkaar. Maar het leven lijkt een vaak wat miezerig avontuur met ongewisse afloop. De genomen risico's – zo laat France zich door een `klant' sodomiseren nadat een professionele prostituee haar verteld heeft dat altijd apert te weigeren – staan maar zelden in verhouding tot de ondervonden vervulling.

,,Het geld is maar een voorwendsel voor France', zegt Masson. ,,Ze vraagt geen geld uit materialistische motieven, maar omdat ze inziet dat – in tegenstelling tot wat bijvoorbeeld veel films willen doen geloven – liefde niet alleen maar uit positieve sentimenten bestaat. Men geeft voor steeds het beste voor de ander te willen. Maar dat is een illusie, die tot een gevangenis kan worden.'

Slaagt France in deze opzet? Is de gedachte om sentimentele door materiële verhoudingen te vervangen een valide manier om je gevoelsleven te organiseren? ,,Nee, ze vergist zich als ze denkt dat ze op die manier zichzelf kan bevrijden van affectieve ketenen en van haar eigen verleden. Haar leven wordt hoe langer hoe meer een nachtmerrie. De puurheid en zuiverheid die ze denkt te kunnen bereiken komen niet tot stand, omdat ze het mysterie van de liefde afschaft en haar leven ontaardt in platte redelijkheid.'

Aan het eind van À vendre capituleert France, en valt in de armen van een privé-detective. Hij zit al maanden achter haar aan in opdracht van een wat morsige Marseillaanse nachtclubeigenaar die ze beloofd had om zijn geld te zullen trouwen.

In tegenstelling tot En avoir ou pas, waarin een lineair verhaal verteld werd, heeft À vendre een bepaald zeer ingewikkelde vertelstructuur, die de film in Frankrijk veel kritiek heeft opgeleverd. De detective speurt naar het meisje en we zien haar leven als het ware door zijn ogen gereconstrueerd – met overvloedig gebruik van flashbacks en flashforwards.

,,Vertelstructuren interesseren me minstens evenveel als het vertellen van het verhaal zelf', zegt Masson, die voordat ze de filmschool Femis bezocht, in haar geboortestad Nancy letteren studeerde. ,,Het is belachelijk om te suggereren dat je in een speelfilm van anderhalf uur één of meer levens zou kunnen vertellen. Je kunt alleen iets doen met sleutelmomenten en die moet je doseren, verstoppen. In de literatuur is het heel gewoon om wat te spelen met de verhaallijn, maar in de bioscoop wordt nog vaak verwacht dat er niets aan de verbeelding van de toeschouwer wordt overgelaten.'

Die detective is overigens – in vergelijking met de vrouw die hij moet opsporen – een beetje een sentimentele sukkel, die bijvoorbeeld dronken en vervuld van zelfmedelijden langsgaat bij zijn ex-vrouw om te zien hoe deze met haar nieuwe vriend woont in hún oude huis. Ook in En avoir ou pas was trouwens de mannelijke tegenspeler een simpele jongen die niet begreep waarom het voorwerp van zijn genegenheid maar zo aarzelde en vrij wilde blijven. Toeval?

Masson: ,,Ik pretendeer niet om in mijn films dé man of dé vrouw te laten zien. Het gaat om een man, en een vrouw. Maar tegelijkertijd zegt de film wel iets over de huidige verhoudingen. Zwakheid, zoals de detective toont, was tot voor kort iets wat toch vooral met vrouwelijkheid werd verbonden. Tegelijkertijd zie je bij hem nog de resten van een oud machismo, als hij klaagt dat alle vrouwen sloeries zijn bijvoorbeeld.

,,Ikzelf voel me in À vendre eigenlijk meer verwant met de man, juist omdat hij zwakheid aan de dag legt. France maakt een fragiele indruk, maar ze kent nauwelijks zwakheid. De man is in dit opzicht wat menselijker. Ik vind trouwens dat vrouwen in het verleden te veel hebben geprofiteerd van het machismo van mannen – dat je in het restaurant niet mocht betalen enzo. Profiteren van vrouwelijke privileges, dat is eigenlijk valsspelen.'

Tijdsbeeld

Beide speelfilms van Masson bevatten door amateurs gespeelde scènes die de indruk van documentaire wekken. En avoir ou pas begint met een aantal korte interviews met vrouwen die vertellen wat voor werk ze graag zouden willen doen. In À vendre komt een vraaggesprek voor met de `ouders' van France, dat bedriegelijk veel op een echt interview lijkt. Zou de filmmaakster misschien niet eens een échte documentaire willen maken, in plaats van speelfilms die een tijdsbeeld geven?

,,Ik geloof niet in documentaires in de gebruikelijke zin', zegt Masson. ,,Wanneer er een camera op ze gericht staat, gaan mensen zich toch anders gedragen. Bovendien heb ik eigenlijk altijd het gevoel dat ik al een documentaire maak, bij een speelfilm en zelfs bij de twee videoclips die ik heb geregisseerd. Wat je laat zien is toch altijd een reflectie van wat er nu gedaan en gedacht wordt.'

Van repeteren van scènes tijdens filmopnamen houdt ze niet. ,,Ik neem op wat er gebeurt, ook als het resultaat onverwacht is.' Maar ook al vallen films met louter amateurs tegenwoordig op het festival in Cannes opvallend in de prijzen – alleen maar met amateurs werken zou haar niet lijken. ,,Amateurs ogen wel authentiek, maar tegelijkertijd blijft het vlak. Als je, zoals ik, hebt gezien hoe een actrice als Sandrine Kiberlain controle heeft over wat ze doet en dat kan beredeneren, dan wil je niet anders meer.'

À vendre draait in bioscopen in Den Haag, Utrecht, Eindhoven, Nijmegen, Amsterdam en Rotterdam

`Profiteren van vrouwelijke privileges is eigenlijk valsspelen'

`In de bioscoop eist men ten onrechte dat er niets aan de verbeelding van de toeschouwer wordt overgelaten'